Wracając do historii – co się stało z samym Sabatajem po konwersji? Bo to się często gubi.
@Kobalt Żył jeszcze dziesięć lat jako Aziz Mehmed Efendi. Prowadził podwójne życie – formalnie muzułmanin, ale wciąż utrzymywał kontakty z żydowskimi wyznawcami, czasem wracał do żydowskich praktyk, czasem demonstrował islam. Władze w końcu się zniecierpliwiły i zesłały go do Dulcigno, dzisiejszego Ulcinja w Czarnogórze, na wybrzeżu adriatyckim. Tam umarł w 1676, podobno w dniu Jom Kipur, w samotności i odosobnieniu. Natan z Gazy zmarł cztery lata później, do końca wierny swojej wizji.
Umarł w dniu Jom Kipur? To brzmi prawie zbyt symbolicznie, by było prawdą.
@Whisper I prawdopodobnie jest to częściowo legenda. Wokół śmierci Sabataja narosło wiele opowieści – że nie umarł, lecz zniknął, wstąpił, ukrył się. To typowe dla ruchów mesjańskich: gdy mesjasz umiera, wyznawcy nie mogą tego przyjąć i tworzą mit o zniknięciu, ukryciu, przyszłym powrocie. Część sabatajanistów wierzyła, że Sabataj wróci. Data Jom Kipur dobrze pasuje do mitu, więc trzeba ją traktować ostrożnie.
@Whisper Co istotne, śmierć mesjasza wcale nie zakończyła ruchu. Przeciwnie – podziemny sabatajanizm trwał przez cały XVIII wiek, w wielu miejscach Europy. Tajni wyznawcy, "wierzący", maaminim, istnieli w gminach od Salonik po Pragę, Amsterdam, Podole. Ruch zszedł do podziemia, ale nie umarł. I to podziemne życie sabatajanizmu jest osobnym, bardzo ciemnym rozdziałem.
To prowadzi nas chyba do Franka? Bo Jakub Frank to już temat polski, a podobno był spadkobiercą Sabataja.
@Faddi Tak, Jakub Frank to bezpośredni, choć radykalny spadkobierca sabatajanizmu, działający na Podolu i w Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Urodził się około 1726, czyli pół wieku po śmierci Sabataja. Twierdził, że jest kolejnym wcieleniem mesjasza, kontynuacją linii Sabataj-Natan. Wziął antynomistyczną doktrynę "odkupienia przez grzech" i pchnął ją jeszcze dalej, w stronę otwartych rytualnych przekroczeń, w tym o charakterze seksualnym. To już była najczarniejsza wersja tej teologii.
Czyli Frank wziął ideę świętego grzechu i zrobił z niej praktykę?
@Kolczasta W dużej mierze tak. Frankizm rozwinął ideę, że trzeba "wyczerpać" zło, przejść przez wszystkie przekroczenia, by je unicestwić. To prowadziło do oskarżeń o rozwiązłość rytualną i łamanie tabu. Frank ostatecznie poszedł drogą Sabataja, tylko w innym kierunku – zamiast islamu, jego ruch przeszedł na katolicyzm. W 1759-1760 doszło do masowego chrztu frankistów we Lwowie, z udziałem samego Franka.
@Cohen I tu jest polski wątek najmocniejszy. Bo frankiści po chrzcie weszli częściowo do polskiej szlachty, zasymilowali się, niektórzy zrobili kariery. Frank osiadł w końcu w Offenbach w Niemczech, gdzie żył jak magnat, otoczony dworem, do śmierci w 1791. Cała ta historia – żydowski mesjasz, który prowadzi swoich wyznawców do chrztu i do polskiej szlachty – to jeden z najdziwniejszych epizodów w dziejach Rzeczypospolitej.
@Lurisk I była tam jeszcze słynna dysputa lwowska, gdzie frankiści, by udowodnić zerwanie z judaizmem, wystąpili z oskarżeniem o mord rytualny przeciw innym Żydom. To jest najczarniejsza karta – ruch wywodzący się z żydostwa użył antysemickiego oszczerstwa o krwi przeciw własnym dawnym współwyznawcom. Pokazuje to, jak daleko może zajść logika "odkupienia przez grzech", gdy zostaje doprowadzona do końca. Zło przestaje być środkiem, staje się celem.
To naprawdę mroczne. Z mistycznej idei naprawy świata wyrasta coś, co obraca się przeciw własnemu narodowi.
@Zorka I to jest właśnie ostrzeżenie, które płynie z całej tej historii. Idea, że można przekroczyć każde prawo w imię wyższej świętości, jest jak otwarta brama. Zaczyna się od mistycznej tęsknoty za odkupieniem, a może skończyć się uzasadnieniem dla każdej zbrodni. Sabatajanizm i frankizm to studium tego, jak najwznioślejsze duchowe pragnienie może się przewrócić we własne przeciwieństwo.
A jak to wszystko wpłynęło na judaizm w dłuższej perspektywie? Bo skoro to był taki wstrząs, musiało zostawić ślad.
@Kappi Zostawiło ogromny ślad, choć przez długi czas wypierany. Po pierwsze – ogromne wzmocnienie autorytetu rabinicznego i nieufności wobec wszelkiego entuzjazmu mesjańskiego i kabalistycznego. Po klęsce Sabataja kabała stała się podejrzana, a każdy nowy "mesjasz" budził natychmiastową wrogość establishmentu. Po drugie – polowanie na ukrytych sabatajanistów, które zatruło życie gmin na dekady. Słynny spór Emdena z Eybeschützem w XVIII wieku, gdy jeden szanowany rabin oskarżył drugiego o tajny sabatajanizm, rozdarł całą społeczność.
@Kappi A po trzecie, i to jest najgłośniejsza teza Scholema – sabatajanizm przygotował grunt pod nowoczesność żydowską. Pod chasydyzm, pod haskalę, pod reformę, a nawet pod sekularyzację. Bo gdy mesjanizm zawiódł tak spektakularnie, energia, która w niego płynęła, musiała znaleźć inne ujście. Część poszła w pobożność chasydzką, część w oświeceniowy racjonalizm, część w późniejsze ruchy świeckie.
@Lady To jest teza śmiała i sporna. Scholem twierdził, że nowoczesny judaizm – w tym jego świeckie formy – wyrósł nie tylko z wpływów zewnętrznych, oświecenia europejskiego, ale z wewnętrznej dynamiki samego żydostwa, a sabatajanizm był jej kluczowym momentem. Że sekularyzacja nie była zerwaniem z żydowską historią, lecz jej wewnętrznym owocem. Wielu historyków się z tym spiera, uważając, że Scholem przeceniał ciągłość między sabatajanizmem a modernizmem.
Czyli według Scholema droga od mistycznego mesjasza do nowoczesnego, świeckiego Żyda jest jakoś ciągła?
@Whisper Według niego tak. Logika jest taka: sabatajanizm pierwszy złamał absolutny autorytet tradycyjnego prawa. Pokazał, że można być Żydem, który odrzuca halachę w imię wyższej idei. Gdy zawiódł religijnie, ta sama wyzwolona od prawa energia mogła zasilić ruchy świeckie, które też odrzucały tradycyjne prawo, tylko już w imię rozumu czy narodu, a nie mesjasza. To pomost między religijnym przekroczeniem a świecką emancypacją.
@Whisper Trzeba dodać, że to teza Scholema, nie ustalony fakt. Jego krytycy, jak choćby Moshe Idel, zarzucali mu, że nadmiernie eksponował sabatajanizm i kabałę luriańską jako motor żydowskiej historii, lekceważąc inne nurty. Idel pokazywał, że kabała była bogatsza i bardziej różnorodna, niż wynika z narracji Scholema, i że nie wszystko prowadzi prostą linią do Sabataja. Więc to żywy spór, nie zamknięta sprawa.
A chasydyzm? Bo to akurat ciekawy wątek. Słyszałem dwie wersje – że chasydyzm wyrósł z sabatajanizmu i że powstał przeciw niemu.
@Lurisk Obie wersje mają coś w sobie. Chasydyzm Baal Szem Towa pojawił się na tym samym Podolu, gdzie działał później Frank, mniej więcej w tym samym czasie połowy XVIII wieku. Część badaczy widzi w chasydyzmie odpowiedź na kryzys – sposób na skanalizowanie ludowej tęsknoty za mistyką i radością religijną, ale w ramach ortodoksji, bez antynomistycznego niebezpieczeństwa. Chasydyzm wziął ekstazę, radość, mistyczną bliskość z Bogiem, ale ściśle w granicach prawa. Czyli był jakby "bezpieczną" alternatywą dla sabatajańskiego ognia.
@Lurisk Z drugiej strony są tacy, którzy widzą pewną ciągłość – że chasydyzm przejął część kabalistycznej energii i ludowej duchowości, którą rozbudził sabatajanizm, tyle że oczyścił ją z herezji. Sam Baal Szem Tow działał w środowisku, w którym pamięć o Sabataju i obecność frankistów była żywa. Granica między "wyrósł z" a "powstał przeciw" jest tu cienka. Chasydyzm jest jednocześnie dzieckiem i przeciwieństwem tego kryzysu.
To pokazuje, jak głęboko ten jeden epizod sięgnął – że ukształtował, choćby przez reakcję, całe późniejsze nurty.
@Zorka Otóż to. Dlatego Scholem powtarzał, że sabatajanizm to jedyny ruch mesjański, który ogarnął cały świat żydowski naraz. Żaden inny, ani przed, ani po, nie miał takiego zasięgu. Bar Kochba był lokalny, ograniczony do Judei. Inni rzekomi mesjasze poruszali pojedyncze regiony. Sabataj poruszył wszystko – od Jemenu po Polskę, od Maroka po Persję, w ciągu jednego roku. To czyni go zjawiskiem wyjątkowym w skali całej diaspory.
A wracając do osoby Sabataja – jak dziś badacze oceniają, czy on naprawdę wierzył w swoją misję, czy był świadomym oszustem?
@Faddi Większość poważnych badaczy odrzuca tezę o świadomym oszustwie. Sabataj raczej naprawdę przeżywał swoje stany jako objawienie, choć w fazach depresji sam w nie wątpił. To nie był cyniczny szarlatan budujący sektę dla pieniędzy. To był człowiek głęboko rozdarty, miotany czymś, czego nie rozumiał, któremu Natan dał ramy interpretacyjne. Świadomym strategiem był raczej Natan – to on miał chłodny umysł teologa i to on budował i podtrzymywał konstrukcję.
@Faddi I tu jest ważne rozróżnienie. Sabataj był charyzmatycznym medium, nie architektem. Natan był architektem. Sam Sabataj prawdopodobnie nie umiałby wytłumaczyć spójnie, dlaczego robi to, co robi – on po prostu działał pod wpływem swoich stanów. To Natan dorabiał do każdego, nawet najdziwniejszego czynu Sabataja, głębokie kabalistyczne uzasadnienie. Bez tego mózgu cała charyzma rozsypałaby się w chaos.
Czyli właściwie to Natan jest najważniejszą postacią całej historii, choć w popularnej wersji wszyscy pamiętają Sabataja?
@Lubon Można tak powiedzieć. Sabataj był twarzą, Natan umysłem. Natan napisał kluczowe teksty, jak "Traktat o smokach", Derusz ha-Taninim, gdzie wyłożył radykalną teologię antynomistyczną. To on rozsyłał listy po całym świecie, on tłumaczył apostazję, on podtrzymał ruch po klęsce. Gdyby historia była sprawiedliwa, mówilibyśmy może o "natanizmie". Ale charyzma zawsze przyćmiewa teologię w pamięci zbiorowej.
A skąd właściwie tyle wiemy o tych wydarzeniach? Bo skoro rabini próbowali to wymazać, to źródła powinny być skąpe.
@Kolczasta Paradoksalnie źródeł jest sporo, z różnych stron. Mamy polemiki przeciwników, jak Sasportas. Mamy relacje samych wyznawców, choć wiele zniszczono. Mamy świadectwa chrześcijańskich obserwatorów – angielski konsul Paul Rycaut i holenderski pastor Thomas Coenen zostawili relacje z pierwszej ręki, bo zjawisko było tak głośne, że Europa o nim pisała. Mamy pamiętniki, jak Glikl z Hameln. I mamy zachowane sabatajańskie pisma, które przetrwały mimo prób niszczenia. Scholem spędził dekady, zbierając to wszystko.
@Kolczasta I to jest właśnie zasługa Scholema – on wydobył sabatajanizm z niepamięci. Przed nim temat był wstydliwy, wypierany, traktowany jako żenujący epizod, o którym lepiej nie mówić. Scholem przekuł go w jeden z centralnych tematów badań nad żydowską historią. Jego "Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah" z 1957 (po angielsku 1973) to monumentalne dzieło, ponad tysiąc stron, do dziś podstawa każdej poważnej rozmowy o tym ruchu.
To ciekawe, że trzeba było czekać aż do XX wieku, żeby ktoś poważnie się tym zajął.
@Whisper Bo to wymagało odwagi i dystansu. Scholem sam był postacią nietuzinkową – urodzony w zasymilowanej berlińskiej rodzinie żydowskiej, zbuntował się przeciw mieszczańskiej asymilacji, nauczył się hebrajskiego, wyjechał do Palestyny w 1923, stworzył od podstaw naukowe badania nad kabałą, która wcześniej była lekceważona jako "zabobon". On uważał, że mit i mistyka są w religii równie ważne jak racjonalna filozofia, a może ważniejsze. Dlatego potrafił spojrzeć na sabatajanizm nie jak na wstydliwą aberrację, lecz jak na kluczowy moment dziejów.
@Indaphoros I to jest szersza zasługa Scholema – pokazał, że żydowska historia to nie tylko racjonalistyczna linia od Majmonidesa przez oświecenie. Że pod spodem płynął cały podziemny nurt mistyki, mesjanizmu, ekstazy, herezji. Że ten nurt był równie żydowski jak racjonalizm, tylko spychany do cienia. Sabatajanizm jest najjaskrawszym przykładem tego ukrytego nurtu, który raz wybuchł na powierzchnię i wszystko zmienił.
@Indaphoros Dodam jedną rzecz, którą lubię przypominać. Scholem twierdził, że mesjanizm w żydowskiej historii ma dwie twarze – restauracyjną i utopijną. Restauracyjna chce przywrócić dawną świetność, odbudować Świątynię, wrócić do złotego wieku. Utopijna chce czegoś zupełnie nowego, świata, jakiego nigdy nie było. Sabatajanizm był skrajnie utopijny – nie chciał wracać do przeszłości, chciał przekroczyć ją całą, znieść stare prawo i wprowadzić nowy porządek. I właśnie ta utopijna, przekraczająca energia jest najbardziej wybuchowa.
@Kobalt To rozróżnienie jest świetne, bo tłumaczy, czemu sabatajanizm był tak groźny dla establishmentu. Mesjanizm restauracyjny da się oswoić – wszyscy chcą lepszej przeszłości. Mesjanizm utopijny, który chce znieść prawo i zacząć od nowa, jest rewolucyjny, anarchiczny, niemożliwy do kontroli. Dlatego rabini woleli odłożyć mesjasza na "koniec czasów" niż dopuścić go tu i teraz.
A czy zostało coś z sabatajanizmu do dziś? Realnie, czy to już całkiem martwa sprawa, tylko dla historyków?
@Zaintrygowana Jako żywy, praktykowany ruch – w zasadzie wygasł. Dönme w Turcji się zasymilowali, ich potomkowie w większości nie praktykują już tajnego kultu, choć pamięć o pochodzeniu czasem trwa w rodzinach. Nie ma dziś realnej, działającej wspólnoty sabatajańskiej w sensie religijnym. Co zostało, to ślad w historii idei, wpływ na późniejsze nurty, no i niestety cała otoczka teorii spiskowych, o której mówiliśmy.
@Zaintrygowana Ale zostało coś subtelniejszego – pewien sposób myślenia o granicy między świętością a przekroczeniem, który przeniknął głębiej w żydowską i nie tylko żydowską kulturę. Idea, że odkupienie może wymagać zejścia w ciemność, że światło rodzi się z najgłębszego mroku – ta intuicja, w łagodniejszych formach, żyje dalej w mistyce i literaturze. Nie trzeba być sabatajanistą, by nosić w sobie tę myśl.
A jest jakaś dobra literatura po polsku? Bo Scholem to chyba głównie angielski i hebrajski.
@Faddi Po polsku jest trochę. Scholema "Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki" wyszło po polsku i tam jest obszerny rozdział o sabatajanizmie – to dobry punkt wyjścia. Jest też literatura o frankizmie, bo to temat polski. Jan Doktór pisał o Franku i sabatajanizmie po polsku, wydał m.in. "Śladami mesjasza-apostaty". No i oczywiście "Księgi Jakubowe" Olgi Tokarczuk to literacka, ale solidnie udokumentowana opowieść o frankizmie, która wielu ludziom otworzyła ten temat.
@Faddi Do tego Paweł Maciejko, "Wieloplemienny tłum" – świetna monografia o ruchu Franka, dostępna po polsku, naprawdę poważna naukowo. Maciejko jest dziś jednym z czołowych badaczy frankizmu i sabatajanizmu na świecie, a pisze też po polsku, co dla nas wygodne. Jeśli ktoś chce wejść głębiej w polski wątek tej historii, to obowiązkowa lektura.
"Księgi Jakubowe" czytałam i przyznam, że dopiero po nich zrozumiałam, jak bardzo ta historia jest też polska, nie tylko bliskowschodnia.
@Zorka To prawda. Frankizm rozegrał się na ziemiach polskich – Podole, Lwów, Warszawa, Częstochowa, gdzie Frank był więziony przez lata w klasztorze jasnogórskim. Tak, ten sam klasztor, co cudowny obraz. Frank siedział tam jako więzień stanu po tym, jak władze kościelne zorientowały się, że jego "nawrócenie" jest podejrzane. To absolutnie polski rozdział europejskiej historii religii.
Frank był więziony na Jasnej Górze? Pierwsze słyszę. To brzmi nieprawdopodobnie.
@Kappi A jednak. Frank przebywał w twierdzy jasnogórskiej około trzynastu lat, od 1760 do 1772, uwolniony dopiero przez wkraczające wojska rosyjskie podczas pierwszego rozbioru. Jego wyznawcy zjeżdżali tam, by go odwiedzać i otrzymywać "objawienia". To jeden z tych historycznych paradoksów – żydowski mesjasz-apostata, przechowywany w sercu polskiego katolicyzmu, otoczony własnym dworem wyznawców. Rzeczywistość bywa dziwniejsza niż fikcja.
To naprawdę niewiarygodne sploty. Mesjasz ze Smyrny, turban sułtana, dönme w Salonikach, Frank na Jasnej Górze, frankiści wśród polskiej szlachty.
@Whisper I to pokazuje, jak jeden duchowy impuls z anatolijskiego miasteczka rozlał się na pół świata i zostawił ślady w miejscach, których nikt by się nie spodziewał. Od jemeńskich gmin po polskie dwory szlacheckie. To jest właśnie miara tego zjawiska – że przekroczyło wszelkie granice geograficzne, religijne i kulturowe.
A wracając do antynomizmu – czy podobne idee "świętego grzechu" pojawiały się gdzie indziej w historii religii? Bo to brzmi jak schemat, który mógł się powtarzać.
@Lalik Pojawiały się wielokrotnie i to w różnych tradycjach. W gnostycyzmie były odłamy oskarżane o libertynizm rytualny – że skoro materia jest zła, to grzech cielesny nie ma znaczenia albo wręcz uwalnia. W chrześcijaństwie pojawiali się rzekomi "bracia wolnego ducha" w średniowieczu, oskarżani o podobne idee. W niektórych nurtach tantrycznych jest świadome przekraczanie tabu jako droga duchowa. Czyli antynomizm to powracający wzorzec – wszędzie tam, gdzie ktoś dochodzi do wniosku, że osiągnął stan ponad prawem.
@Lalik Z tym że trzeba uważać, bo oskarżenia o "święty grzech" bywały też fabrykowane przez przeciwników, by zdyskredytować ruch. Nie każda grupa oskarżana o libertynizm naprawdę go praktykowała – czasem to była propaganda wrogów. W przypadku sabatajanizmu i frankizmu mamy jednak własne źródła ruchu potwierdzające antynomistyczną teologię, więc tu to nie tylko oszczerstwo. Ale ogólnie z takimi oskarżeniami trzeba ostrożnie.
@Lalik Dobry punkt Arata. W sabatajanizmie teologia "przykazania przez przekroczenie" jest udokumentowana w pismach samych wyznawców, więc to nie wymysł wrogów. Natomiast skala realnych praktyk jest sporna – ile było teorii, a ile praktyki, trudno dziś ocenić. Część "wierzących" pewnie pozostawała przy czysto teologicznym przekonaniu, nie przekraczając w życiu codziennym. Radykałowie szli dalej. Jak zawsze, między doktryną a praktyką jest rozpiętość.
Mnie zawsze uderzało, jak bardzo ta historia jest opowieścią o sile zawiedzionej nadziei. Bo prawdziwym bohaterem nie jest ani Sabataj, ani Natan, tylko ta zbiorowa tęsknota za odkupieniem, która była tak ogromna, że potrafiła unieść tak kruchego człowieka aż tak wysoko, a potem przeżyć nawet jego upadek, przerabiając klęskę na tajemnicę.
@Kobalt Pięknie ujęte. To jest opowieść o tym, czego ludzie potrzebują tak bardzo, że są gotowi uwierzyć wbrew oczywistości. I o tym, jak wiara potrafi wchłonąć nawet własne zaprzeczenie. Mesjasz przeszedł na islam – a wyznawcy uznali to za dowód jego mesjańskości. To granica tego, co umysł ludzki potrafi zrobić z faktami, gdy bardzo czegoś pragnie.
To trochę przerażające, jak elastyczna potrafi być wiara, gdy musi obronić to, w co już zainwestowała.
@Zorka To jest klasyczny mechanizm psychologiczny, który badacze religii znają dobrze. Gdy proroctwo zawodzi, grupa nie rozpada się od razu – często wręcz się umacnia, bo musi uzasadnić poniesione koszty. Im więcej ktoś poświęcił, tym trudniej mu przyznać, że się pomylił. Sprzedałeś dom, czekałeś na zbawienie, a mesjasz zawiódł – łatwiej uwierzyć, że jego klęska to ukryta tajemnica, niż przyznać, że straciłeś wszystko na próżno.
To brzmi jak coś, co badano w psychologii społecznej, prawda? Ta odmowa przyznania się do błędu po zawiedzionym proroctwie.
@Faddi Tak, to klasyczny temat. Festinger i jego badania nad dysonansem poznawczym, słynne studium grupy oczekującej końca świata, która po niespełnieniu się przepowiedni nie rozpadła się, lecz zaczęła jeszcze gorliwiej głosić swoją wiarę. Sabatajanizm to podręcznikowy historyczny przykład tego samego mechanizmu, tylko na skalę całego narodu i z teologią dużo bardziej wyrafinowaną niż u jakiejkolwiek małej sekty.
@Faddi Z tym że Natan z Gazy zrobił coś więcej niż prosta grupa z badań Festingera. On nie tylko zaprzeczył klęsce – on przekuł ją w pozytywny, centralny dogmat. Apostazja nie była "mimo wszystko" wybaczona mesjaszowi. Stała się jego największym czynem, sednem misji. To jest teologiczne mistrzostwo, choć użyte w służbie iluzji. Natan był genialnym myślicielem, który swój geniusz włożył w obronę nieobronnego.
Czyli można powiedzieć, że im bardziej coś było nie do obrony, tym bardziej wyrafinowanej teologii potrzebowało?
@Kappi Dokładnie. I to jest ogólna prawidłowość w historii religii. Najbardziej skomplikowane systemy teologiczne często powstają właśnie po to, by wyjaśnić coś, co na pierwszy rzut oka jest sprzecznością albo klęską. Im większy skandal do wytłumaczenia, tym głębsza teologia. Sabatajańska doktryna zstąpienia w zło to przykład teologii zbudowanej wokół katastrofy, by uczynić ją zrozumiałą i znośną.
A czy są jacyś badacze, którzy bronią Sabataja albo przynajmniej widzą w nim coś więcej niż chorego człowieka i klęskę?
@Lubon Sam Scholem, mimo że nie był wyznawcą, traktował go z ogromną powagą jako zjawisko duchowe i historyczne, nie jako żałosnego oszusta. Są też badacze, którzy próbują czytać teologię sabatajańską jako poważną, choć radykalną odpowiedź na realne problemy żydowskiej duchowości – na pytanie, jak pogodzić wszechmoc Boga z cierpieniem wygnania, jak rozumieć obecność zła. To nie była głupota. To była, na swój sposób, odważna i tragiczna odpowiedź na realne pytania, tylko że odpowiedź, która prowadziła w przepaść.
@Lubon Dodam, że niektórzy widzą w Cardozo, jednym z teologów sabatajańskich, naprawdę głębokiego myśliciela. Abraham Miguel Cardozo, były marran, który wrócił do judaizmu i stał się czołowym teologiem ruchu po Natanie, pisał o "tajemnicy boskości" w sposób, który do dziś bywa analizowany jako poważna spekulacja teologiczna. Czyli sabatajanizm wydał nie tylko charyzmatyka i organizatora, ale i myślicieli, których nie da się zbyć machnięciem ręki.
@Lubon Cardozo to ciekawy przypadek, bo on akurat odrzucał najbardziej radykalny antynomizm. Był sabatajaninem "umiarkowanym" – wierzył w mesjańskość Sabataja, ale sprzeciwiał się tezie, że zwykli wyznawcy powinni naśladować jego przekroczenia. Uważał, że tylko sam mesjasz musiał zstąpić w grzech, a reszta ma żyć w świętości. To pokazuje, że ruch nie był monolitem – były w nim ostre spory o to, jak daleko sięga doktryna przekroczenia.
@Lubon I to rozróżnienie między umiarkowanymi a radykalnymi sabatajanistami jest kluczowe. Umiarkowani wierzyli w sekrecie, ale żyli jako pobożni Żydzi, przestrzegając prawa. Radykalni szli za antynomizmem do końca. Frankizm wyrósł z tej radykalnej linii. Większość "wierzących" była jednak umiarkowana – cicha, ukryta, niełamiąca prawa na co dzień. To ważne, bo łatwo cały ruch zredukować do najgłośniejszych ekscesów, a większość była dużo spokojniejsza.
To w sumie zmienia obraz. Bo w popularnej wersji sabatajanizm to orgia przekroczeń, a okazuje się, że większość to byli cisi ludzie wierzący po kryjomu.
@Whisper Tak, i to typowe dla popularnych wersji historii religii – zapamiętuje się ekscesy, bo są efektowne, a gubi się szarą większość. Realny sabatajanizm to w przeważającej części byli zwykli, pobożni Żydzi, którzy w głębi serca wierzyli, że Sabataj był mesjaszem, a apostazja tajemnicą, ale na zewnątrz prowadzili normalne religijne życie. Radykałowie i frankiści to mniejszość, choć najbardziej widoczna i najgłośniejsza.
A jak długo trwało to "ciche" wierzenie? Bo dönme w Salonikach to jedno, ale czy w samym żydostwie europejskim też ktoś wierzył jeszcze długo?
@Kolczasta Trwało zaskakująco długo, choć coraz bardziej w ukryciu. Jeszcze w XVIII wieku w wielu gminach środkowoeuropejskich tropiono tajnych sabatajanistów. Słynny spór Emdena z Eybeschützem w latach 50. XVIII wieku, o którym wspominałem, pokazuje, że podejrzenie o sabatajanizm było realnym oskarżeniem padającym na szanowanych rabinów jeszcze niemal sto lat po klęsce. To znaczy, że ukryta wiara tliła się długo. Dopiero schyłek XVIII i wiek XIX, z oświeceniem i nowymi ruchami, ostatecznie ją rozproszył.
Czyli przez całe stulecie po apostazji żydowskie gminy żyły w cieniu podejrzeń o ukrytych wyznawców mesjasza-apostaty?
@Lubon Tak, i to zatruwało życie wspólnotowe. Oskarżenie o sabatajanizm było potężną bronią w wewnętrznych sporach – można było zniszczyć przeciwnika, sugerując, że jest tajnym wyznawcą. Atmosfera podejrzliwości, donosów, wzajemnych ekskomunik. To jedna z mniej znanych, ale realnych konsekwencji – nie tylko wielka trauma 1666, ale dziesięciolecia podejrzliwości, które po niej nastąpiły. Klęska mesjasza zostawiła ranę, która jątrzyła się przez pokolenia.