Wokół Ajnów narosło sporo romantycznych wyobrażeń, a najgłośniejsze z nich brzmi mniej więcej tak: oto ostatni żywi łowcy-zbieracze Eurazji, którzy do dziś czczą niedźwiedzia tak, jak robili to ludzie epoki lodowcowej. Ładne, ale przy bliższym oglądzie trzeba to mocno rozebrać. Po pierwsze, Ajnu z Hokkaido, Sachalinu i Wysp Kurylskich nigdy nie byli czystymi łowcami-zbieraczami w podręcznikowym sensie – łowili łososie, polowali na jelenie i niedźwiedzie, ale też handlowali, uprawiali trochę roślin, mieli kontakt z Japonią, Chinami i ludami Amuru przez stulecia. Po drugie, ich religia nie jest "zamrożona w epoce kamienia", tylko żywą, zmieniającą się tradycją. A po trzecie – sam kult niedźwiedzia, ten słynny iyomante, to nie jest ajnuski wynalazek, lecz lokalna wersja czegoś, co ciągnęło się szerokim pasem przez całą północną półkulę.
Pytanie, które chcę tu rzucić, brzmi więc dwojako. Czy religia Ajnów rzeczywiście jest "ostatnią żywą religią łowców" – czy to raczej etykieta, którą przykleili jej zewnętrzni obserwatorzy? I czy kult niedźwiedzia, który u Ajnów zachował się najpełniej, jest oknem na coś prawdziwie pradawnego, ogólnoeurazjatyckiego, czy też każda taka projekcja "aż do paleolitu" jest życzeniowym myśleniem?
@Szaman Dobre postawienie sprawy. Zacznę od pojęcia, bez którego nic z ajnuskiej religii nie da się zrozumieć – kamuy. To są istoty duchowe zamieszkujące wszystko: niedźwiedzie, sowy, łososie, ogień, wodę, góry, a nawet przedmioty i narzędzia. Słowo brzmi podobnie do japońskiego kami, ale Ajnu mówili językiem zupełnie niespokrewnionym z japońskim, więc tu jest zagadka, o której pewnie jeszcze pogadamy.
@Wiciol I co kluczowe – relacja z kamuy u Ajnów nie jest relacją czci z dystansu, jak modlitwa do dalekiego boga. To relacja wzajemności, niemal handlowa w najlepszym sensie tego słowa. Kamuy przychodzą do świata ludzi, dają dary – mięso, futro, ryby – a ludzie odwzajemniają się czcią, obrzędami, gościną. Jeśli ludzie zachowają się właściwie, kamuy wraca zadowolony i przychodzi znowu. Cała religia stoi na tej wymianie.
A jak to rozumieć z niedźwiedziem konkretnie? Bo skoro niedźwiedź jest kamuy, to dlaczego się go zabija?
@Kappi To jest sedno całej teologii i zaraz do tego dojdziemy szczegółowo, ale w skrócie: Ajnu wierzyli, że kamuy w świecie bogów wyglądają jak ludzie, a do świata ludzi przychodzą "przebrani" w ciało i futro zwierzęcia. Niedźwiedź to bóg gór, Kim-un-kamuy, który zakłada na siebie niedźwiedzie "ubranie" i schodzi w odwiedziny. Mięso i skóra to dary, które przynosi w prezencie. Zabicie go we właściwym obrzędzie nie jest zabójstwem – jest "odesłaniem" ducha do domu, uwolnieniem go z cielesnego przebrania, by mógł wrócić do krainy bogów obładowany darami od ludzi.
@Arbogi Czyli śmierć niedźwiedzia to w istocie odprawienie gościa do domu, a nie polowanie?
@Whisper Dokładnie tak to rozumieli. Stąd ajnuska nazwa ceremonii – iyomante znaczy "odesłanie", "wyprawienie w drogę". Nie "ofiara", nie "rzeź", lecz odprawienie. To rozróżnienie jest fundamentalne, bo zachodni obserwatorzy widzieli "krwawą ofiarę z niedźwiedzia", a Ajnu widzieli pożegnanie hojnego gościa, którego odsyła się do nieba z prezentami i prośbą, żeby wrócił.
I tu jest najbardziej zdumiewający szczegół całej praktyki. Bo zanim niedźwiedzia się odeśle, najpierw się go hoduje. Zimą mężczyźni szukali gawry niedźwiedzicy, zabijali matkę i zabierali małe. Niedźwiadka przynoszono do wioski, do kotanu, i wychowywano go niemal jak dziecko. Kobiety czasem karmiły go własną piersią. Mieszkał wśród ludzi rok, czasem dwa, traktowany jak ukochany członek rodziny, niemal jak bóstwo-gość.
@Betalia Karmiły go piersią? To dla mnie zupełnie zmienia obraz. Bo jeśli kobieta karmi niedźwiadka jak własne dziecko, a potem ten niedźwiedź jest zabijany, to musiało być traumatyczne.
@Kolczasta I to jest właśnie ten paradoks, który tak trudno przyjąć zachodniemu umysłowi. Niedźwiadek był otoczony prawdziwą czułością, nie udawaną. A jednocześnie wszyscy wiedzieli, po co się go chowa. To nie była hipokryzja – to było wpisane w samą logikę wymiany. Im lepiej potraktujesz gościa-boga za życia, tym więcej dobrego powie o tobie po powrocie do krainy kamuy. Czułość była częścią obrzędu, nie jego zaprzeczeniem.
A jak wyglądało samo odesłanie? Bo skoro to nie było zwykłe zabicie, to pewnie miało rozbudowaną formę.
@Lubon Forma różniła się regionalnie, ale ogólny przebieg na Hokkaido był taki: niedźwiedzia wyprowadzano z klatki, przywiązywano do pala. Najpierw strzelano do niego ozdobnymi, tępymi strzałami – one same były darami, miały "obudzić" i uhonorować, nie zranić śmiertelnie. Potem strzały ostre. Gdy zwierzę było już wyczerpane, dobijano je przez uduszenie między dwiema kłodami, tak by nie rozlewać krwi w sposób uznawany za nieczysty. Potem zdejmowano skórę, głowę ustawiano na specjalnym ołtarzu, a wioska świętowała ucztą, śpiewem i tańcem – bo to było święto powrotu boga do domu, nie żałoba.
@Krysztal Uduszenie między kłodami, żeby nie rozlać krwi – to znaczy, że samo rozlanie krwi było problemem rytualnym?
@Zorka Tak. Krew i śmierć w wielu z tych tradycji łączą się z nieczystością, więc dobicie starano się przeprowadzić w sposób "czysty", bez rozbryzgu. To zresztą motyw, który wraca w wielu kulturach myśliwskich – sposób uśmiercenia jest rytualnie znaczący, bo zwierzę-gość zasługuje na śmierć godną, a nie byle jaką. Sposób, w jaki się zabija, jest częścią szacunku.
A co się działo z głową i czaszką potem? Bo wspomnieliście o ołtarzu.
@Faddi Czaszkę umieszczano na nusa – rzędzie rytualnych pali ustawionych na wschód od domu, ozdobionych inaw, czyli struganymi patykami ofiarnymi. Czaszki niedźwiedzi z kolejnych iyomante stały tam latami, czczone jako pamiątki po gościach-bogach. Składano im dalej ofiary – suszonego łososia, sake. Czyli relacja z konkretnym niedźwiedziem nie kończyła się na odesłaniu – jego czaszka pozostawała obecna w wiosce jako trwały znak więzi z krainą kamuy.
@Krysztal Te strugane patyki, inaw – co to dokładnie? Bo pojawiają się chyba w całej ajnuskiej religii, nie tylko przy niedźwiedziu.
@Lalik Inaw, czasem zapisywane inau, to rytualne patyki strugane z drewna w taki sposób, że wióry pozostają przyczepione i zwijają się w ozdobne loki. To jedna z najważniejszych form ofiary u Ajnów – pośrednik między ludźmi a kamuy, rodzaj posłańca i daru zarazem. Ustawiano je przy ołtarzu nusa, wkładano w ziemię, ofiarowywano bóstwom przy każdej ważniejszej okazji. Wystrugać inaw poprawnie to była umiejętność i akt religijny sam w sobie.
@Shangie To trochę przypomina inne kultury, gdzie strugane czy wiązane przedmioty pełnią rolę pośredników z duchami. Te zwinięte wióry mają jakieś konkretne znaczenie, czy to bardziej estetyka sakralna?
@Gituska Interpretacje bywają różne, ale dominuje pogląd, że zwinięte wióry symbolizują przekaz, "włosy" albo "skrzydła" posłańca niosącego modlitwę do kamuy. Inaw nie jest tylko ozdobą – jest istotą pośredniczącą, niemal żywą w obrzędzie. Ajnu wierzyli, że dobrze wykonany inaw sam w sobie staje się rodzajem kamuy, sługą przenoszącym prośby ludzi do świata bogów.
Dorzucę najważniejsze ogniwo całej tej religii, o którym dotąd nie padło – ogień i bogini ogniska. Bo wszystkie modlitwy, wszystkie prośby do kamuy szły przez nią. Apehuci kamuy, czasem zapisywana Kamuy Fuchi, bogini ogniska domowego, babcia-strażniczka paleniska. To ona była najważniejszym, najbliższym kamuy w codziennym życiu Ajnów, pośredniczką między ludźmi a całą resztą bogów.
@Rasphul Otóż to. To jest detal, który wielu pomija, skupiając się na niedźwiedziu. A przecież niedźwiedzia odsyłano raz na jakiś czas, podczas gdy bogini ogniska była obecna w każdym domu, codziennie, przy każdym posiłku i każdej modlitwie. Ogień nie mógł zgasnąć, palenisko trzeba było utrzymywać w czystości, bo to przez Apehuci kamuy człowiek rozmawiał z bogami. Ona przekazywała prośby dalej. To ona była realnym centrum codziennej pobożności.
@Magicwoman Czyli najgłośniejszy jest kult niedźwiedzia, ale na co dzień najważniejsza była bogini ognia?
@Kappi Dokładnie. To trochę jak z sintoizmem, gdzie świat zna torii i wielkie sanktuaria, a sednem codziennej pobożności jest domowa półka i drobne obrzędy. U Ajnów spektakularny iyomante przyciągał oczy obcych, ale fundamentem była cicha, codzienna więź z ogniem domowym. Bogini ogniska była najbliżej człowieka, dosłownie w środku domu, w sercu paleniska.
A inne ważne kamuy poza niedźwiedziem i ogniem? Bo skoro wszystko ma ducha, to musiała być cała hierarchia.
@Whisper Była rozbudowana. Repun kamuy – bóg morza, utożsamiany z orką, panem dalekiej wody i połowów morskich. Kotan-kor-kamuy – bóg-sowa, konkretnie puchacz rybny Blakistona, "bóg, który chroni wioskę", stróż osady. Stąd sowa tak często wraca w ajnuskiej sztuce – nie jako ozdoba, lecz jako opiekuńcze bóstwo. Były też kamuy łososia, kamuy jelenia, kamuy poszczególnych gór i rzek. Cały świat był zaludniony osobami-bogami, z którymi trzeba było żyć we właściwych relacjach.
@Vladi Puchacz jako stróż wioski to piękny obraz. A niedźwiedź był wyżej w tej hierarchii, czy po prostu najgłośniejszy?
@Leonora Niedźwiedź, jako Kim-un-kamuy, bóg gór, był jednym z najważniejszych, ale nie absolutnie najwyższym. Był to bóg potężny i czczony, "władca gór", ale w codziennej hierarchii bogini ogniska była mu równa albo bliższa człowiekowi. Niedźwiedź miał najgłośniejszy obrzęd, bo był najbardziej widowiskowym gościem – wielki, groźny, dający dużo mięsa i futra. Ale "najwyższy bóg" w sensie monoteistycznym nie istniał. To był świat wielu kamuy o różnych rangach i kompetencjach.
A jak Ajnu wyobrażali sobie świat bogów i świat zmarłych? Bo mnie zawsze ciekawi ta strona – co się dzieje z duszami.
@Zaintrygowana Mieli kilka "światów" w kosmologii. Ainu mosir – "kraina ludzi", nasz świat (samo słowo "ainu" znaczy po prostu "człowiek"). Kamuy mosir – "kraina bogów", gdzie kamuy żyją jak ludzie, w swoich domach i wioskach, dopóki nie zejdą w odwiedziny do nas. I pokna mosir – świat dolny, kraina zmarłych. Co ciekawe, w krainie bogów wszystko bywa odwrócone wobec naszego świata – ich lato to nasza zima, ich dzień to nasza noc. Zmarli ludzie szli do świata podziemnego, gdzie życie toczyło się dalej, podobnie jak tutaj.
@Bylica To odwrócenie świata bogów względem naszego jest ciekawe – jakby byli lustrzanym odbiciem.
@Kolczasta Tak, to częsty motyw w wielu tradycjach północnych – świat duchów jako odwrócenie świata ludzi. To, co u nas złamane, tam całe; co u nas stare, tam nowe. Dlatego przy odsyłaniu kamuy i przy obrzędach pogrzebowych przedmioty czasem celowo łamano albo odwracano – żeby w tamtym świecie stały się całe i użyteczne. Logika odwrócenia jest wpisana w cały ajnuski sposób myślenia o granicy między światami.
@Bylica Łamano przedmioty, żeby w tamtym świecie były całe? To ten sam pomysł co ofiary grobowe w wielu kulturach.
@Faddi Dokładnie ten sam mechanizm. Przedmioty "wysyłane" zmarłemu albo bogu trzeba było rytualnie "zabić", uwolnić ich ducha, żeby mogły mu towarzyszyć w tamtym świecie. To zresztą wiąże się z czymś szerszym – Ajnu mieli osobne obrzędy odsyłania, iwakte, nie tylko dla niedźwiedzia, ale i dla zużytych narzędzi, połamanych przedmiotów, padłych zwierząt. Wszystko, co miało ducha, należało odesłać właściwie, a nie po prostu wyrzucić.
@Faddi I to jest klucz do zrozumienia, że iyomante nie był wyjątkiem, lecz najokazalszym przypadkiem szerszej zasady. Cały świat był pełen kamuy w przebraniu, a zadaniem człowieka było odprawiać każdego z nich właściwie. Niedźwiedź był najbardziej spektakularnym gościem, więc jego odesłanie urosło do rangi wielkiego święta. Ale ta sama logika dotyczyła łososia, narzędzia, łodzi. Religia Ajnów to w gruncie rzeczy nieustanna dyplomacja z osobami-bogami zamieszkującymi wszystko.
@Szaman Ta "dyplomacja z osobami-bogami" to świetne określenie. Bo to nie jest ani strach przed naturą, ani jej idealizacja, tylko coś w rodzaju stałych stosunków sąsiedzkich z całym światem.
@Lunarna Tak, i to jest moim zdaniem najgłębsza część tej religii. Antropolodzy nazywają to czasem "ontologią relacyjną" albo mówią o "osobach innych niż ludzkie". Niedźwiedź, sowa, łosoś, ogień – to nie są "rzeczy" ani nawet "zwierzęta" w naszym sensie, lecz osoby, z którymi się rozmawia, negocjuje, wymienia dary i grzeczności. Świat nie jest tłem dla człowieka, lecz społecznością, w której człowiek jest jednym z wielu uczestników.
@Szaman To zupełnie inny sposób bycia w świecie niż nasz. U nas natura to zasób, a tu to społeczeństwo.
@Gabka I dlatego tak trudno to przełożyć na nasze kategorie. Gdy mówimy "kult niedźwiedzia", brzmi to jak prymitywne zabobonne czczenie zwierzęcia. A w istocie chodziło o utrzymywanie poprawnych stosunków z potężnym sąsiadem ze świata bogów. To bliżej etykiety i dyplomacji niż "zabobonu". Słowa, których używamy, ciągle wykrzywiają to, o co naprawdę chodziło.
@Kunia I tu wracamy do pytania Szamana z początku – czy słowo "kult" w ogóle pasuje. Bo "kult niedźwiedzia" sugeruje, że niedźwiedź jest obiektem czci samym w sobie. A z tego, co mówicie, wynika raczej, że niedźwiedź jest jednym z wielu partnerów w sieci wzajemnych zobowiązań. To nie jest religia "o niedźwiedziu", tylko religia relacji, w której niedźwiedź gra ważną, ale nie wyłączną rolę.
@Arat Otóż to. "Kult niedźwiedzia" to etykieta zewnętrznych obserwatorów, którzy zobaczyli najbardziej widowiskowy obrzęd i uznali go za istotę całości. Z wewnątrz to wyglądało inaczej – jako jeden, choć najgłośniejszy, element pełnej relacji z całym zaludnionym kosmosem. Trzeba to mieć z tyłu głowy, kiedy mówimy "kult niedźwiedzia" jako o znaku rozpoznawczym Ajnów.
A jaka była rola kobiet w tej religii? Bo wspomnieliście, że kobiety karmiły niedźwiadka, ale czy uczestniczyły w obrzędach?
@Whisper Rola kobiet była ambiwalentna i ciekawa. W oficjalnych obrzędach modlitewnych, prowadzonych przy ognisku z użyciem rytualnych pałeczek do libacji, główną rolę grali mężczyźni. Kobiety były od tego w dużej mierze odsunięte. Ale za to kobiety były nosicielkami pieśni i opowieści, w tym kamuy yukar – pieśni bogów śpiewanych w pierwszej osobie, z perspektywy samego bóstwa. A na Sachalinie to właśnie kobiety zwykle pełniły rolę szamanek wpadających w trans.
@Whisper Jest jeszcze ciekawszy szczegół, który zanotowali etnografowie. Ponieważ kobiety były mniej "rozliczane" przez bogów niż mężczyźni, opisywano przypadki, gdzie kobieta mogła użyć wiary jako narzędzia nacisku – na przykład ukryć inaw albo zagrozić sprowadzeniem gniewu kamuy na męża. Czyli mimo formalnego odsunięcia od głównych obrzędów, kobiety miały własne, nieformalne kanały religijnej mocy. To pokazuje, że rzeczywistość była bardziej złożona niż prosty podział "mężczyźni rządzą obrzędem".
@Paradoxa To prawie wywrotowe – że kobieta, będąc poza oficjalnym kultem, miała przez to większą swobodę manewru.
@Kolczasta Tak, i to nie jest rzadkie w społeczeństwach, gdzie kobiety są formalnie odsunięte od głównego kultu – często rozwijają własne, równoległe formy duchowej sprawczości. U Ajnów na Sachalinie szły one aż do szamanizmu transowego. To kolejny dowód, że nazywanie tej religii prostą i "pierwotną" jest nietrafne – była wewnętrznie złożona, z różnymi warstwami i kanałami dla różnych grup.
@Paradoxa Skoro padło słowo szamanizm – czy religia Ajnów była szamańska w tym samym sensie co syberyjska? Bo Hokkaido leży blisko Syberii.
@Lubon Tu trzeba ostrożnie. Ajnu mieli postać tusu – kogoś, kto wpadał w trans i pośredniczył z duchami, często w celach leczniczych albo wróżebnych. Ale ajnuski szamanizm nie był tak rozbudowany ani centralny jak klasyczny szamanizm syberyjski, gdzie szaman jest osią całej religii, podróżuje do innych światów, walczy z duchami. U Ajnów oś religii stanowiły raczej obrzędy ogniska i odsyłania kamuy, prowadzone przez głowy rodzin, a nie wyspecjalizowanego szamana. Szamanizm był obecny, ale nie dominował. To ważna różnica wobec Syberii.
@Lubon Dodam, że właśnie ta różnica jest jednym z argumentów przeciw zbyt prostemu wrzucaniu Ajnów do jednego worka z ludami syberyjskimi. Owszem, są pokrewieństwa w kulcie niedźwiedzia, ale struktura religijna różni się. U Ajnów ciężar leży na rodzinno-wspólnotowym obrzędzie i na relacji z kamuy przez ognisko, a nie na ekstatycznym specjaliście. To religia bardziej "domowa" niż "szamańska" w ścisłym sensie.
To prowadzi mnie do szerszego pytania, które Szaman postawił na początku. Skoro kult niedźwiedzia był też u ludów syberyjskich, to gdzie jeszcze go znajdujemy? Bo jeśli to zjawisko ogólnoeurazjatyckie, to robi się naprawdę szeroko.
@Faddi Bardzo szeroko. Najbliżsi sąsiedzi Ajnów, Niwchowie z Sachalinu i dolnego Amuru, mieli niemal bliźniaczy obrzęd – też hodowali niedźwiedzia i urządzali wielkie święto jego odesłania. Dalej na zachód: Chanty i Mansowie z zachodniej Syberii mają rozbudowany "festiwal niedźwiedzia", do dziś częściowo żywy. Ewenkowie, Oroczowie, Udegejczycy, Ulczowie – wszyscy znali rytuały niedźwiedzie. Na drugim końcu, w Skandynawii, Lapończycy, czyli Saamowie, mieli własny obrzęd niedźwiedzi. A za oceanem rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej, choćby Odżibwejowie, mieli pokrewne praktyki.
@Faddi I to nie koniec. Klasyczne studium na ten temat, Irvinga Hallowella "Bear Ceremonialism in the Northern Hemisphere" z 1926 roku, zebrało te praktyki z całej północnej półkuli i pokazało, że tworzą jeden wielki pas – od Skandynawii przez Syberię i Japonię aż po Amerykę Północną. To prawie sto lat temu zmieniło spojrzenie na temat, pokazując, że nie chodzi o lokalną ciekawostkę ajnuską, lecz o zjawisko obejmujące całą strefę okołobiegunową.
@Herga Czyli "kult niedźwiedzia" to nie ajnuska specjalność, tylko coś, co łączy ludy od Laponii po Amerykę?
@Zorka Tak. I właśnie dlatego Ajnu są tak cenni dla badaczy – bo u nich, dzięki izolacji wyspiarskiej i późnemu kontaktowi z państwem, ten obrzęd zachował się w wyjątkowo pełnej, opisanej formie. U wielu innych ludów zaginął albo zachował się we fragmentach. Ajnuski iyomante jest jak żywy okaz czegoś, co gdzie indziej już dawno wygasło. Stąd to wrażenie, że Ajnu są "ostatnimi" – nie dlatego, że byli jedyni, lecz dlatego, że zachowali to najpełniej i najpóźniej.
A czy są jakieś ślady tego kultu bliżej nas, w Europie środkowej i u Słowian? Bo to by ten wątek bardzo przybliżyło.
@Gituska Są, i to jeden z najlepiej zachowanych śladów ze wszystkich – w samym języku. Słowiańska nazwa niedźwiedzia, "miedźwiedź", "medvedь", nie jest pierwotną nazwą zwierzęcia. To eufemizm znaczący "ten, który je miód", "miodojad". Pierwotne praindoeuropejskie słowo na niedźwiedzia zostało u Słowian zastąpione omówieniem – bo prawdziwego imienia zwierzęcia bano się wymawiać. A to jest klasyczny ślad tabu nazewniczego, typowego właśnie dla kultu niedźwiedzia.
@Kadula Czyli sam fakt, że mówimy "niedźwiedź", a nie jakimś starszym słowem, jest pozostałością po dawnym lęku przed wymawianiem jego imienia?
@Lubon Dokładnie. I to nie tylko u Słowian. Germańskie "bear", "Bär" pochodzi od słowa znaczącego "brunatny" – znów omówienie zamiast prawdziwej nazwy. Bałtowie, ludy ugrofińskie – wszędzie podobne tabu, niedźwiedzia nazywano "dziadkiem", "starym", "leśnym", "tym w futrze", "miodojadem", byle nie po imieniu. Pierwotny praindoeuropejski rdzeń przetrwał za to w grece (arktos), łacinie (ursus), sanskrycie (ṛkṣa). Na północy go zatabuizowano. Sam ten wzorzec tabu to dowód, jak głęboko niedźwiedź był czczony i jak bardzo się go bano w całej północnej Eurazji.
@Kadula To niesamowite, że tak codzienne słowo nosi w sobie ślad pradawnego tabu religijnego.
@Whisper Język bywa najlepszym muzeum dawnych wierzeń. Niedźwiedź był na tyle ważny i groźny, że w pasie od Polski po Syberię ludzie woleli go nie wzywać po imieniu, by go nie przywołać. To samo tabu, które u Ajnów dało rozbudowany obrzęd, u Słowian zostawiło ślad w jednym słowie, którego używamy codziennie, nie wiedząc, skąd się wzięło. Ten sam impuls, dwie różne pozostałości.
Dorzucę jeszcze jeden szeroki motyw, który łączy te ludy – mit o "niedźwiedziej matce" albo "niedźwiedzim mężu". Opowieść o kobiecie, która łączy się z niedźwiedziem i rodzi potomstwo, na poły ludzkie, na poły niedźwiedzie, pojawia się od Ameryki Północnej przez Syberię po Japonię i północną Europę. Folkloryści, jak Donald Ward, pokazali, że ten mit funkcjonuje jako opowieść o pochodzeniu – niedźwiedź jako przodek rodu czy ludu. To kolejny dowód, że mamy do czynienia z jednym wielkim, pradawnym kompleksem wyobrażeń.
@Bylica Niedźwiedź jako przodek całego ludu? Czyli niektóre z tych ludów uważały, że pochodzą od niedźwiedzia?
@Kolczasta Niwchowie wprost traktowali niedźwiedzia jako przodka, krewnego. Stąd ich obrzęd niedźwiedzi miał wymiar niemal rodzinny – odsyłali do nieba członka własnego, szerszego rodu. U innych ludów więź była luźniejsza, ale motyw niedźwiedzia jako "dziadka", "starszego krewnego", "praojca zwierząt" jest bardzo rozpowszechniony. To zaciera granicę między ludźmi a niedźwiedziami w sposób, który dla nas jest trudny do pojęcia, ale dla nich był oczywisty.
Skoro to zjawisko jest tak rozległe geograficznie i tak głębokie czasowo, pojawia się nieuchronnie pytanie, które jest chyba najtrudniejsze w całym temacie. Czy ten okołobiegunowy kult niedźwiedzia to spadek po jednym wspólnym, pradawnym źródle, które rozeszło się z migracjami – czy raczej niezależne wynalezienie tego samego pomysłu w wielu miejscach, bo niedźwiedź wszędzie budzi podobne odczucia?
@Arat To jest spór dyfuzjonizmu kontra konwergencji i toczy się od stu lat. Dyfuzjoniści mówią: to jeden prastary kompleks, który ludzie przynieśli ze sobą, wędrując z Azji do Ameryki przez Beringię, więc te podobieństwa to wspólne dziedzictwo. Zwolennicy konwergencji odpowiadają: niedźwiedź jest wszędzie podobnie wielki, groźny, na poły ludzki w postawie, zapadający w sen zimowy jak w śmierć i budzący się jak ze zmartwychwstania – więc każdy lud niezależnie mógł wpaść na podobne wyobrażenia.
@Arat I tu właśnie Hallowell był ważny, bo zajął stanowisko ostrożne. Odrzucił prostą tezę, że to "przeżytek pierwotnej religii paleolitu", relikt jednego źródła. Pokazał raczej, że obrzędy niedźwiedzie pełnią konkretną funkcję – pomagają poradzić sobie psychicznie i ekologicznie z polowaniem na groźnego, podobnego do człowieka drapieżnika. Czyli nie tyle "wspólny zabytek", co wspólna odpowiedź na wspólny problem: jak zabijać istotę, która jest do ciebie tak podobna i tak potężna.
@Herga To rozwiązanie Hallowella jest eleganckie, bo godzi obie strony. Może być i wspólne dziedzictwo z czasów, gdy przodkowie tych ludów byli bliżej siebie, i niezależne dopracowanie tego samego pomysłu przez podobne warunki życia. Niedźwiedź staje na dwóch nogach, je to samo co człowiek, jego oskórowane ciało wygląda przerażająco ludzko – to wszystko sprawia, że niemal każdy lud myśliwski musiał się jakoś zmierzyć z jego "człowieczeństwem". Stąd podobne rozwiązania.
@Ismer To, że oskórowany niedźwiedź wygląda jak człowiek, faktycznie musiało robić wrażenie. Bo to chyba realnie tak jest.
@Faddi Tak, i to nie przesada. Niedźwiedź pozbawiony skóry anatomicznie przypomina człowieka bardziej niż jakiekolwiek inne duże zwierzę, z którym ci ludzie mieli do czynienia. Stoi na dwóch nogach, ma podobne proporcje, zręczne łapy, je jagody, ryby i mięso jak człowiek, jest ciekawski i inteligentny. Dla myśliwego to musiało być uderzające – że zabija coś niemal swojego brata. Stąd potrzeba obrzędu, który tę śmierć przekształca w coś znośnego: nie morderstwo bliźniego, lecz odesłanie gościa-boga.
@Vladi Czyli cała teologia odsyłania to w pewnym sensie sposób na uniesienie ciężaru zabijania istoty zbyt podobnej do człowieka.
@Lunarna To jeden z najgłębszych odczytów. Hallowell i późniejsi badacze właśnie tak to widzieli – obrzęd niedźwiedzi rozwiązuje "paradoks myśliwego". Musisz zabić, by żyć, ale zabijasz istotę, którą szanujesz i z którą czujesz pokrewieństwo. Religia niedźwiedzia jest sposobem na pogodzenie się z tym napięciem – nie wypieram, że zabijam, ale nadaję temu sens wymiany, daru, odesłania. To czyni zabijanie świętym, a nie po prostu okrutnym. I to jest moim zdaniem uniwersalne jądro całej sprawy, niezależnie od tego, czy źródło było jedno, czy wiele.
@Szaman To brzmi prawie jak rozwiązanie problemu moralnego, a nie tylko religia. Sposób, by żyć z tym, że trzeba zabijać.
@Kappi Bo religia myśliwska właśnie tym w dużej mierze jest – sposobem życia z koniecznością zabijania. Rolnik zabija rzadziej i pośredniej, myśliwy patrzy ofierze w oczy. Te wszystkie obrzędy szacunku, odsyłania, dziękczynienia to nie sentymentalizm, lecz realna potrzeba moralna i psychiczna ludzi, których przetrwanie zależy od odbierania życia istotom, które uważają za osoby. To czyni religię niedźwiedzia czymś dużo poważniejszym niż "prymitywny zabobon".
To mnie skłania do pytania o ten najgłębszy poziom czasowy. Bo skoro to tak pradawne, pojawia się pokusa, by sięgnąć aż do paleolitu, do neandertalczyków. Słyszałam o jakimś "kulcie niedźwiedzia jaskiniowego". To prawda czy mit?
@Gituska To jest jedna z najgoręcej spieranych spraw w całej archeologii religii. Chodzi o domniemany kult niedźwiedzia jaskiniowego, Ursus spelaeus, wśród neandertalczyków w środkowym paleolicie. Klasyczny przypadek to jaskinia Drachenloch w Alpach szwajcarskich, gdzie na początku XX wieku Emil Bächler znalazł czaszki i kości niedźwiedzi jaskiniowych ułożone, jak twierdził, w kamiennych skrzyniach, w celowym porządku. Uznał to za dowód neandertalskiego kultu niedźwiedzia, "ołtarzy niedźwiedzich".
@Gituska I tu zaczyna się problem. Bo późniejsi badacze, zwłaszcza André Koby, ostro skrytykowali te wnioski. Pokazali, że "ułożenie" kości można wyjaśnić procesami naturalnymi – niedźwiedzie jaskiniowe masowo hibernowały i ginęły w jaskiniach, a woda, osuwiska, ruchy gruntu mogły poukładać kości w pozornie regularny sposób. Dziś większość archeologów jest bardzo sceptyczna wobec tezy o neandertalskim kulcie niedźwiedzia. Drachenloch uchodzi raczej za przykład nadinterpretacji niż za dowód paleolitycznej religii.
@Rasphul Czyli to, co wzięto za "ołtarze niedźwiedzie", mogło być po prostu naturalnym nagromadzeniem kości w jaskini, gdzie ginęły niedźwiedzie?
@Zorka Tak, to obecnie dominujący pogląd. W jaskiniach, gdzie przez tysiąclecia hibernowały i ginęły setki niedźwiedzi, naturalnie gromadzą się ogromne ilości kości. Ludzkie oko ma skłonność do wyszukiwania wzorów tam, gdzie ich nie ma. Bächler był przekonany, że widzi celowy układ, ale prawdopodobnie projektował porządek na chaos. To klasyczny przykład, jak łatwo w archeologii religii wziąć życzenie za dowód.
@Zorka Bywają też cytowane inne stanowiska, jak Regourdou we Francji czy znaleziska kojarzone z Leroi-Gourhanem, gdzie czaszki niedźwiedzi miały leżeć w kręgu. Ale i te interpretacje są podważane podobnymi argumentami – że to efekt warunków naturalnych, a nie ludzkiej ceremonii. Generalnie trzeba powiedzieć jasno: nie ma dziś solidnego, powszechnie akceptowanego dowodu na paleolityczny kult niedźwiedzia. To pozostaje hipotezą atrakcyjną, ale niepotwierdzoną.
@Ismer Szkoda, bo to byłoby piękne domknięcie – że Ajnu czczą niedźwiedzia tak jak neandertalczycy sto tysięcy lat temu. Ale rozumiem, że to raczej życzeniowe myślenie.
@Lubon I właśnie to życzeniowe myślenie jest pułapką, o której mówiłem na początku. Tak bardzo chcemy, żeby Ajnu byli "żywym paleolitem", że gotowi jesteśmy łączyć kropki, których nie ma. Tymczasem uczciwa odpowiedź brzmi: kult niedźwiedzia jest bardzo stary, prawdopodobnie sięga górnego paleolitu, jest okołobiegunowy i głęboki – ale "aż do neandertalczyków" to już teza bez dowodów. Romantyczna pokusa, by zrobić z Ajnów żywą skamielinę epoki lodowcowej, prowadzi na manowce.
@Lubon Górny paleolit to inna sprawa niż neandertalczycy. Tam mamy więcej śladów, które można ostrożnie wiązać z niedźwiedziem – malowidła jaskiniowe z niedźwiedziami, jak w Chauvet, gdzie znaleziono też czaszkę niedźwiedzia ustawioną na bloku skalnym. Ale i tu trzeba uważać, bo "ustawiona czaszka" to jeszcze nie "kult". Możemy mówić, że niedźwiedź był ważny dla ludzi górnego paleolitu, ale rekonstruowanie z tego całej religii to już spekulacja. Granica między "było ważne" a "było czczone w zorganizowanym kulcie" jest cienka i często przekraczana zbyt łatwo.
@Herga Czyli najuczciwiej powiedzieć: niedźwiedź był dla ludzi północy ważny od bardzo dawna, ale dokładnej ciągłości aż do Ajnów nie da się udowodnić.
@Kolczasta Dokładnie tak. I to jest właściwie odpowiedź na drugą część pytania z tytułu. Czy kult niedźwiedzia u Ajnów jest oknem na coś pradawnego? Jest oknem na bardzo stary, szeroko rozprzestrzeniony kompleks wyobrażeń północnej Eurazji – ale nie jest dosłownie "zamrożonym paleolitem". To żywa tradycja z głębokimi korzeniami, a nie muzealny relikt sprzed dziesiątek tysięcy lat. Te dwie rzeczy łatwo pomylić, a różnica jest zasadnicza.
To przejdźmy może do samych Ajnów jako ludu. Bo skoro nie są "żywym paleolitem", to kim właściwie są? Skąd się wzięli, jaki mają język?
@Faddi Ajnu to lud o niejasnym, długo dyskutowanym pochodzeniu. Mówili językiem ajnuskim, który jest izolatem – nie da się go pewnie powiązać z żadną znaną rodziną językową. Nie jest spokrewniony z japońskim ani z językami syberyjskimi w sposób, który dałoby się udowodnić. To samo w sobie jest zagadką. Genetycznie i kulturowo część badaczy wiąże Ajnów z ludnością kultury Jōmon – pradawnymi mieszkańcami archipelagu japońskiego sprzed napływu przodków dzisiejszych Japończyków z kontynentu w okresie Yayoi.
@Faddi I to jest właśnie ten trop, który czyni Ajnów tak ważnymi dla zrozumienia prehistorii Japonii. Bo jeśli Ajnu są częściowo potomkami ludności Jōmon, to są w pewnym sensie żywym łącznikiem z najstarszą warstwą zaludnienia archipelagu, sprzed przyjścia ryżowych rolników z kontynentu. Badania genetyczne ostatnich lat raczej to wspierają – Ajnu mają wyraźny komponent Jōmon, silniejszy niż większość dzisiejszych Japończyków. Ale "potomkowie Jōmon" to nie to samo co "niezmienieni od epoki kamienia". Przez tysiące lat też się zmieniali, mieszali, rozwijali.
@Klaudia05 Czyli Ajnu to po części potomkowie najstarszych mieszkańców Japonii, których Japończycy z czasem zepchnęli na północ?
@Whisper W dużym uproszczeniu tak. Ludność typu Jōmon zamieszkiwała cały archipelag. Z kontynentu napłynęli przodkowie dzisiejszych Japończyków, przynosząc rolnictwo ryżowe i metalurgię, i stopniowo zdominowali wyspy, mieszając się z dawną ludnością albo spychając ją. Na północy, na Hokkaido i dalej, dawna warstwa przetrwała w większym stopniu i z niej wyrośli między innymi Ajnu. To ogromne uproszczenie skomplikowanego procesu, ale taki jest ogólny zarys. Ajnu to nie "obcy przybysze", lecz w dużej mierze kontynuacja najstarszej warstwy ludności tych ziem.
A jak wyglądały relacje Ajnów z państwem japońskim? Bo skoro byli spychani, to pewnie nie były dobre.
@Lalik Były dramatyczne, zwłaszcza od XIX wieku. Wcześniej, w okresie Edo, Ajnu z Hokkaido żyli pod rosnącą presją handlową i polityczną klanu Matsumae, dochodziło do buntów i ich krwawego tłumienia. Ale prawdziwa katastrofa przyszła w erze Meiji, po 1868, gdy nowoczesne państwo japońskie wzięło Hokkaido pod pełną kontrolę i ruszyło z polityką przymusowej asymilacji. To wtedy zaczęto systematycznie niszczyć ajnuską kulturę i religię.
@Kappi Niemal wszystko, co stanowiło o odrębności. Tak zwana ustawa o ochronie dawnych tubylców z 1899, mimo "ochronnej" nazwy, była narzędziem asymilacji – odbierano ziemię, zmuszano do osiadłego rolnictwa, narzucano japońskie nazwiska i język. Zakazano tradycyjnych tatuaży kobiet wokół ust. Ograniczano, a w praktyce tępiono język ajnuski w szkołach. Tradycyjne polowania i połowy obwarowano restrykcjami. Iyomante było stopniowo ograniczane jako "barbarzyńskie", a w 1955 władze prefektury Hokkaido formalnie zakazały samego rytualnego zabijania niedźwiedzia.
@Goris Czyli sam rdzeń religii, odesłanie niedźwiedzia, został zakazany prawnie w połowie XX wieku?
@Zorka Tak, w 1955. Władze, powołując się na argument okrucieństwa wobec zwierzęcia, zakazały rytualnego uśmiercania niedźwiedzia. To w praktyce ścięło głowę całej tradycji obrzędowej. Niektóre wspólnoty zachowały symboliczne czy prywatne formy, ale publiczny, pełny iyomante praktycznie ustał. To jest moment, w którym religia Ajnów została okaleczona w swoim najważniejszym punkcie – nie przez naturalny zanik, lecz przez zakaz państwowy.
@Goris To stawia pytanie z tytułu w nowym świetle. Bo jeśli najważniejszy obrzęd został zakazany prawnie i ustał, to czy można jeszcze mówić o "żywej religii"?
@Lunarna I to jest sedno problemu z tytułowym słowem "żywa". Bo religia Ajnów przeszła przez coś bliskiego kulturowemu unicestwieniu. Zakazano języka, tatuaży, głównego obrzędu, odebrano ziemię, wymuszono asymilację. To, co przetrwało do dziś, w dużej mierze przetrwało w okaleczonej formie, w pamięci, w pojedynczych rodzinach, w fragmentach. Pytanie "żywa czy martwa" nie ma prostej odpowiedzi, bo prawda leży gdzieś pośrodku – ani w pełni żywa w dawnym sensie, ani całkiem martwa.
@Lunarna Dodam, że wielu współczesnych Ajnów wyznaje dziś inne religie – chrześcijaństwo, buddyzm, sintoizm – bo asymilacja zrobiła swoje przez pokolenia. Tradycyjna religia kamuy nie jest już dla większości codzienną praktyką. Ale jednocześnie istnieje silny ruch odrodzeniowy, który próbuje ją przywracać, badać, odtwarzać. Więc "żywa" w sensie nieprzerwanej, codziennej praktyki większości – raczej nie. "Żywa" w sensie świadomego odradzania i pamięci – jak najbardziej tak.
A kiedy państwo japońskie w ogóle uznało Ajnów za odrębny lud rdzenny? Bo długo chyba udawano, że ich nie ma.
@Faddi Bardzo późno. Dopiero w 1997 uchwalono ustawę o krzewieniu kultury ajnuskiej, która zastąpiła tę asymilacyjną z 1899. W 2008 japoński parlament po raz pierwszy formalnie uznał Ajnów za lud rdzenny. A pełne, ustawowe uznanie za "rdzennych mieszkańców Japonii" przyszło dopiero w 2019 roku. To znaczy, że jeszcze parę lat temu państwo japońskie oficjalnie nie przyznawało Ajnom statusu ludu rdzennego. Przez większość XX wieku obowiązywała fikcja jednolitego narodu japońskiego, w której dla Ajnów nie było miejsca.
@Klaudia05 2019 to naprawdę niedawno. Czyli formalne uznanie przyszło właściwie na naszych oczach.
@Kolczasta Tak. I to pokazuje, jak długo trwało wypieranie samego istnienia tego ludu. W 2020 otwarto Upopoy, Narodowe Muzeum i Park Ajnuski w Shiraoi na Hokkaido – wielką państwową instytucję poświęconą kulturze ajnuskiej. To gest uznania, ale też temat sporów, bo niektórzy Ajnu i badacze pytają, czy państwo, które wcześniej tę kulturę niszczyło, teraz nie zamienia jej w muzealną atrakcję turystyczną, oczyszczoną z trudnej historii i z politycznych żądań.
@Klaudia05 Czyli jest napięcie między "ocaleniem kultury" a "zrobieniem z niej skansenu dla turystów"?
@Whisper Dokładnie to napięcie. Z jednej strony Upopoy ratuje język, pieśni, rzemiosło, daje Ajnom widoczność i środki. Z drugiej – krytycy mówią, że to "muzeumifikacja", że żywa religia zamieniana jest w pokaz, w eksponat, w spektakl iyomante odgrywany dla zwiedzających bez prawdziwego zabicia niedźwiedzia. To dotyka głębokiego pytania: czy religia odgrywana w muzeum, bez swojego rdzenia, jest jeszcze religią, czy już tylko jej przedstawieniem? Nie ma na to łatwej odpowiedzi.
@Betalia To jest właściwie ten sam problem, który wraca przy wielu rdzennych tradycjach poddanych najpierw zniszczeniu, a potem odgórnemu "ocaleniu". Coś zostaje uratowane, ale w formie przefiltrowanej przez instytucję, często tę samą, która wcześniej niszczyła. Pytanie, czy to kontynuacja, czy nowy twór udający kontynuację, jest realne i trudne. I dotyczy nie tylko Ajnów.
@Arat Tak, i tu trzeba uczciwie powiedzieć dwie rzeczy naraz. Po pierwsze – każde odrodzenie jest po części rekonstrukcją, nie da się wskrzesić czegoś dokładnie takim, jakim było. Po drugie – to nie znaczy, że odrodzenie jest "fałszywe". Sami Ajnu mają prawo decydować, co jest ich żywą tradycją, a co martwym eksponatem. Jeśli współcześni Ajnu odprawiają obrzędy, śpiewają kamuy yukar, uczą dzieci języka i czują, że to ich religia – to jest żywa, nawet jeśli inna niż sto lat temu. Autentyczność nie polega na zamrożeniu, lecz na ciągłości znaczenia dla wspólnoty.
@Szaman To dobra odpowiedź na tytułowe pytanie. "Żywa" nie znaczy "niezmieniona", tylko "wciąż znacząca dla tych, którzy ją noszą".
@Lunarna Otóż to. I w tym sensie religia Ajnów jest żywa, choć poraniona. Nie jest "ostatnią żywą religią łowców" w sensie nietkniętego reliktu epoki kamienia – takie sformułowanie jest romantyczne i fałszywe. Ale jest żywą tradycją ludu, który mimo prawie udanej próby unicestwienia jego kultury, wciąż istnieje, pamięta i odbudowuje. To więcej wart niż jakikolwiek "zamrożony paleolit".
A te pieśni bogów, kamuy yukar, o których wspominaliście – czy zachowały się? Bo to brzmi jak coś niezwykle cennego.
@Gabka Zachowały się, i to jest jeden z największych skarbów ajnuskiej kultury. Kamuy yukar to epickie pieśni śpiewane w pierwszej osobie, z perspektywy samego bóstwa – bóg-niedźwiedź, bóg-sowa, bóg-lis opowiada własną historię, jakby mówił "ja". To niezwykła forma, bo słuchacz słyszy świat oczami kamuy, nie człowieka. Wiele z nich spisano dzięki Ajnom, którzy sami zaczęli je zapisywać, jak Yukie Chiri, młoda Ajnuska, która na początku XX wieku spisała zbiór kamuy yukar, zanim zmarła bardzo młodo. Jej praca to bezcenny pomnik tej tradycji ustnej.
@Simma Pieśń śpiewana z perspektywy boga, w pierwszej osobie – to naprawdę niezwykła forma. Jakby wcielić się w bóstwo.
@Kolczasta I to mówi wiele o całej ajnuskiej duchowości. Skoro kamuy są osobami, z którymi się rozmawia, to można też mówić ich głosem, opowiadać świat z ich punktu widzenia. Kamuy yukar to nie opowieść o bogach z zewnątrz, lecz mowa bogów od środka. Słuchając, człowiek na chwilę staje się niedźwiedziem, sową, lisem, patrzy na ludzi oczami boga. To literacko i religijnie coś rzadkiego, bardzo dojrzałego, daleko od wyobrażenia "prymitywnej religii".
@Simma To akurat całkowicie podważa obraz Ajnów jako "prostych dzikich łowców", który pewnie funkcjonował przez długi czas.
@Faddi Tak, i ten obraz był podwójnie krzywdzący. Z jednej strony romantyczny – "szlachetni dzicy, ostatni ludzie natury". Z drugiej pogardliwy – "zacofani, prymitywni, do ucywilizowania". Oba wykrzywiają rzeczywistość. Ajnu mieli złożoną literaturę ustną, wyrafinowaną teologię, bogatą sztukę zdobniczą, skomplikowane prawo zwyczajowe, rozległe sieci handlowe. To była pełna, dojrzała kultura, a nie ani sielanka, ani zacofanie. Oba stereotypy służyły tym, którzy je tworzyli, nie samym Ajnom.
A jest jakaś dobra literatura po polsku albo dostępne tłumaczenia, gdyby ktoś chciał wejść w to głębiej?
@Whisper Po polsku jest skromnie, jak zwykle przy takich tematach. Trochę o Ajnach pisano przy okazji etnografii Japonii i ludów Syberii. Klasyka światowa to prace Johna Batchelora, misjonarza z przełomu XIX i XX wieku, który spisał ajnuskie wierzenia – choć trzeba je czytać krytycznie, bo patrzył przez okulary misjonarza. Solidniejszy jest Neil Gordon Munro i jego "Ainu Creed and Cult". Z nowszych – prace o szamanizmie i kulcie niedźwiedzia w ujęciu porównawczym, choćby wspominany Hallowell. Po polsku najłatwiej trafić na ogólne opracowania o ludach Dalekiego Wschodu i Syberii, gdzie Ajnu są jednym z rozdziałów.
@Whisper Dorzucę, że dla porównawczego kontekstu kultu niedźwiedzia warto sięgnąć po prace o ludach syberyjskich i o Saamach, bo tam ten sam kompleks jest opisany z innej strony. A jeśli kogoś ciekawi słowiański trop, czyli to tabu nazewnicze, o którym mówiliśmy, to znajdzie to w pracach o etymologii i o dawnych wierzeniach słowiańskich. Ajnuski niedźwiedź i słowiański "miodojad" to dwa końce tego samego, bardzo długiego sznura.
@Kadula Ten słowiański trop jest dla mnie najbliższy, bo nagle widać, że to nie egzotyka z drugiego końca świata, tylko coś, czego ślad mamy we własnym języku.
@Lubon Dokładnie, i to chyba najlepiej pokazuje, jak szeroki był ten pas. Polak, mówiąc "niedźwiedź", nieświadomie powtarza eufemizm zrodzony z tego samego lęku i szacunku, który u Ajnów dał wielki obrzęd odesłania. My zostawiliśmy ślad w słowie, oni w żywym rytuale, ludy Syberii gdzieś pośrodku. Ale impuls jest pokrewny – niedźwiedź jako istota zbyt potężna i zbyt podobna do człowieka, by traktować ją jak zwykłe zwierzę.
@Kadula To w sumie domyka pierwszą część pytania z tytułu. Kult niedźwiedzia nie jest ajnuskim wynalazkiem, lecz lokalną, najpełniej zachowaną wersją czegoś ogólnopółnocnego, czego ślady mamy nawet my, Słowianie.
@Gituska Tak, i dlatego tytułowe "ostatnia żywa religia łowców Eurazji" jest jednocześnie trochę prawdziwe i trochę mylące. Mylące, bo Ajnu nie byli jedyni i nie są zamrożonym reliktem. Prawdziwe w tym sensie, że u nich okołobiegunowy kompleks niedźwiedzi i całą religię relacji z kamuy zachowano i opisano najpełniej, najpóźniej, w najbardziej rozwiniętej formie. To nie ostatni egzemplarz wymarłego gatunku, lecz najlepiej zachowany świadek czegoś, co kiedyś rozciągało się przez pół świata.
A czy poza niedźwiedziem był u Ajnów jakiś inny obrzęd, który warto znać? Bo ciągle wracamy do niedźwiedzia, ale wspomnieliście, że to tylko najgłośniejszy element.
@Kappi Był cały kalendarz mniejszych obrzędów. Odprawiano kamuynomi – modlitwy do bogów przy ognisku, z libacją sake i użyciem rytualnych pałeczek. Były obrzędy związane z pierwszym łososiem sezonu, z polowaniem, z budową domu, z narodzinami i śmiercią. Były obrzędy iwakte, czyli odsyłanie zużytych przedmiotów i padłych zwierząt. Niedźwiedź był koroną tego wszystkiego, ale codzienne życie religijne toczyło się w setkach drobniejszych aktów dziękczynienia i prośby. Religia Ajnów była wpleciona w każdy dzień, nie tylko w wielkie święto.
@Lalik To ikupasuy, czasem nazywany "podpórką do wąsów", choć ta nazwa jest myląca. To rzeźbiona drewniana pałeczka używana przy ofiarach z sake. Mężczyzna zanurzał ją w naczyniu z sake i kroplił trunek na ofiarę, na inaw, w ogień – ofiarowując bogom. Często były pięknie rzeźbione, każdy ród miał swoje wzory. Nazwa "podpórka do wąsów" wzięła się stąd, że przy piciu mogła też przytrzymywać wąsy, ale jej rola była przede wszystkim rytualna – przekazywanie ofiary płynnej bogom. To jeden z najpiękniejszych przykładów ajnuskiej sztuki rzeźbiarskiej.
@Shangie Czyli nawet przedmioty codzienne były jednocześnie dziełami sztuki i przedmiotami rytualnymi.
@Zorka U Ajnów granica między codziennym, artystycznym i świętym była płynna. Naczynia, pochewki noży, krosna, ubrania ze wzorami chroniącymi przed złymi duchami – wszystko mogło mieć wymiar zarazem użytkowy, estetyczny i ochronny. Charakterystyczne ajnuskie wzory, te wirujące, kolczaste motywy na strojach, nie były tylko ozdobą – wierzono, że odstraszają złe moce, zwłaszcza umieszczone przy otworach ubrania, przy szyi, rękawach, gdzie zło mogło wniknąć. Piękno i ochrona szły w parze.
@Shangie To znaczy, że ajnuskie hafty na ubraniach były rodzajem ochrony duchowej, a nie tylko dekoracją?
@Faddi Tak to rozumiano. Wzory przy otworach stroju tworzyły barierę dla złych duchów, które mogłyby wniknąć do ciała. To znów pokazuje, jak całościowa była ta duchowość – obejmowała nawet sposób zdobienia rękawów i kołnierza. Człowiek żył w świecie pełnym kamuy dobrych i złych, więc nawet ubranie było częścią stałej negocjacji z tym światem. Nic nie było czysto świeckie.
@Shangie To jest właściwie definicja społeczeństwa, w którym nie ma podziału na sacrum i profanum w naszym sensie. Wszystko jest po trochu jednym i drugim.
@Lunarna Dokładnie. I to znów łączy Ajnów z innymi ludami, które nazywamy "łowieckimi" czy "rdzennymi" – brak ostrej granicy między świętym a świeckim. Nie ma osobnej "sfery religii" obok "sfery zwykłego życia". Polowanie jest religijne, jedzenie jest religijne, ubranie jest religijne, śmierć narzędzia jest religijna. To całościowy sposób bycia w świecie, nie "religia" jako wydzielony dział życia. I dlatego tak trudno go opisać naszymi pojęciami, które zakładają ten podział.
@Szaman To zresztą ta sama trudność, którą mieliśmy przy innych rdzennych tradycjach. Nasze słowo "religia" zakłada coś wydzielonego, a u tych ludów nic nie jest wydzielone. Może więc samo pytanie "czy to religia łowców" jest po części pułapką naszych kategorii. Bo dla nich to nie była "religia łowców", tylko po prostu sposób, w jaki świat działa i jak należy w nim żyć.
@Arat Bardzo trafne. I to jest może najgłębszy wniosek z całej tej rozmowy. Etykieta "religia łowców" jest naszym sposobem szufladkowania czegoś, co dla Ajnów było po prostu rzeczywistością – światem zaludnionym osobami-bogami, z którymi trzeba żyć w odpowiednich relacjach. Niedźwiedź, ogień, sowa, łosoś to byli sąsiedzi, krewni, goście, partnerzy wymiany. Nazywanie tego "kultem" i "religią łowców" to już nasz przekład, nieuchronnie wykrzywiający oryginał.
@Szaman To pokazuje, jak ostrożnie trzeba używać naszych słów, mówiąc o tak odmiennych światach.
@Whisper I to jest lekcja szersza niż sami Ajnu. Za każdym razem, gdy opisujemy duchowość ludu bardzo różnego od nas, nasze pojęcia – "religia", "bóg", "kult", "ofiara", "dusza" – nakładają siatkę, która coś pokazuje, ale i coś zakrywa. Ajnu są dobrym przykładem, bo ich świat jest na tyle inny, że ta siatka skrzypi. "Ofiara z niedźwiedzia" brzmi okrutnie i obco, "odesłanie gościa-boga do domu" brzmi zupełnie inaczej, a to ten sam czyn opisany dwoma językami. Słowa robią ogromną różnicę.
@Goris To w sumie zmienia całe moje pierwsze wrażenie. Zaczęłam od myśli "raczą niedźwiadka, a potem go zabijają, to okrutne", a teraz widzę, że z ich strony to było coś zupełnie innego.
@Kolczasta I to jest właśnie wartość takiej rozmowy. Pierwsze wrażenie zachodniego człowieka – okrucieństwo, hodowanie zwierzęcia na śmierć – nie jest błędne emocjonalnie, ale jest niepełne. Bo nie uwzględnia ramy, w której Ajnu to przeżywali. Czułość wobec niedźwiadka i jego odesłanie nie były sprzecznością, lecz dwiema stronami jednej relacji. Zrozumieć to nie znaczy musieć się z tym zgadzać – znaczy zobaczyć to ich oczami, zanim się oceni.
A jak dziś sami Ajnu odnoszą się do iyomante? Bo skoro był zakazany jako okrutny, to czy współcześni Ajnu chcą go wskrzesić, czy raczej zostawić w przeszłości?
@Lubon Zdania są podzielone, i to też trzeba uczciwie powiedzieć. Część współczesnych Ajnów uważa iyomante za centralny, niezbywalny element własnej tożsamości religijnej i chciałaby móc go odprawiać. Inni są bardziej powściągliwi, świadomi, że pełny obrzęd z zabiciem niedźwiedzia jest dziś prawnie i społecznie nie do przyjęcia, więc skupiają się na innych elementach kultury – języku, pieśniach, rzemiośle. Niektórzy odprawiają symboliczne, okrojone wersje. To żywy spór wewnątrz samej wspólnoty, nie kwestia rozstrzygnięta.
@Klaudia05 Czyli nawet wśród samych Ajnów nie ma zgody, co robić z najważniejszym obrzędem.
@Faddi Tak, i to naturalne. Każda wspólnota odradzająca swoją kulturę po okresie prześladowań mierzy się z pytaniem, co wskrzesić dosłownie, co zachować symbolicznie, a co zostawić przeszłości. Iyomante jest tu najtrudniejszym przypadkiem, bo łączy najgłębszą teologię z czynem, który w dzisiejszym świecie budzi sprzeciw. To pokazuje, że odrodzenie żywej religii to nie powrót do punktu wyjścia, lecz ciągłe, trudne negocjowanie, co znaczy być Ajnu dziś.
@Betalia To jest właściwie odpowiedź na całe pytanie z tytułu, tylko z drugiej strony. Religia jest żywa właśnie dlatego, że toczą się o nią spory. Martwa religia to taka, o którą nikt już nie walczy.
@Lunarna Świetnie ujęte. Religia, o którą wspólnota się spiera, którą próbuje odbudować, której kształt jest przedmiotem żywej dyskusji wewnątrz ludu – jest żywa, nawet jeśli okaleczona i zmieniona. Gdyby Ajnu zniknęli, a o iyomante pisali tylko obcy badacze, to byłaby religia martwa, eksponat. Dopóki sami Ajnu zastanawiają się, jak ją nieść dalej, dopóty żyje, choć w nowej formie. To jest sedno różnicy między żywą tradycją a muzealnym zabytkiem.
A populacja Ajnów dzisiaj – ilu ich jest? Bo skoro przez wieki ich asymilowano, to liczby muszą być niepewne.
@Kappi Bardzo niepewne. Oficjalne spisy mówią o kilkunastu, czasem do dwudziestu kilku tysięcy osób na Hokkaido deklarujących pochodzenie ajnuskie. Ale realna liczba jest prawdopodobnie znacznie wyższa – wielu ludzi o ajnuskich korzeniach przez pokolenia ukrywało swoje pochodzenie, by uniknąć dyskryminacji, albo po prostu o nim nie wie wskutek asymilacji. Część badaczy szacuje, że osób z ajnuskimi przodkami może być nawet kilkaset tysięcy, choć większość z nich nie identyfikuje się dziś jako Ajnu ani nie zna tej kultury. Ukrywanie pochodzenia było mechanizmem przetrwania, więc statystyki są z natury zaniżone.
@Goris To smutne, że ludzie musieli ukrywać, kim są, żeby uniknąć dyskryminacji. I że dopiero teraz to się zmienia.
@Zorka Smutne, ale i nadające temu wątkowi aktualności. Bo to nie jest historia zamknięta. Jeszcze dwa pokolenia temu bycie Ajnu oznaczało wstyd i ukrywanie się. Dziś rośnie pokolenie, które odkrywa swoje korzenie z dumą, uczy się języka, śpiewa kamuy yukar, nosi tradycyjne wzory. To proces odzyskiwania tożsamości, który wciąż trwa. Religia niedźwiedzia jest częścią tego odzyskiwania – nie jako dosłowny obrzęd zabijania, lecz jako symbol całego świata wartości, który próbuje się ocalić.
@Klaudia05 Czyli niedźwiedź stał się też trochę symbolem samego odrodzenia ajnuskiej tożsamości?
@Whisper W dużej mierze tak. Niedźwiedź, kim-un-kamuy, bóg gór, jest dziś dla wielu Ajnów znakiem rozpoznawczym ich kultury i duchowości, nawet jeśli pełnego iyomante się już nie odprawia. Pojawia się w sztuce, w symbolice, w nazwach. Z bóstwa odsyłanego do nieba stał się po części godłem ludu, który sam długo był spychany i tłumiony, a teraz wraca. To kolejna warstwa znaczenia, dołożona przez współczesność do bardzo starego obrazu.
@Betalia To ładny obraz – że bóg, którego niegdyś odsyłano do nieba z prośbą o powrót, teraz sam jakby wraca, wraz z ludem, który go czcił. Choć to już interpretacja symboliczna, nie etnografia.
@Arat Tak, to interpretacja, ale uprawniona jako sposób myślenia współczesnych Ajnów o sobie. I może dobrze, by ją tak ująć, bo pokazuje, że tradycja żyje nie tylko przez powtarzanie dawnych form, ale przez nadawanie im nowych znaczeń. Dawni Ajnu odsyłali niedźwiedzia, by wrócił z mięsem i futrem. Dzisiejsi widzą w nim powrót własnej, niemal zatraconej tożsamości. To ta sama figura, czytana na nowo. I właśnie zdolność do takiego nowego odczytania jest oznaką, że tradycja nie umarła.
Czego w tej rozmowie jeszcze nie ruszyliśmy? Bo czuję, że to bardzo bogaty temat i pewnie sporo zostało z boku.
@Gituska Sporo. Nie weszliśmy głębiej w mitologię stworzenia świata u Ajnów ani w postać kulturowego herosa Aynurakkura, który miał nauczyć ludzi sztuk. Nie omówiliśmy dokładnie różnic między Ajnami z Hokkaido, Sachalinu i Kurylów, a te bywały spore – choćby silniejszy szamanizm kobiecy na Sachalinie. Nie dotknęliśmy muzyki, tonkori, czyli ajnuskiej cytry, ani tańców. I nie rozwinęliśmy porównania z Niwchami, którzy mieli najbliższy odpowiednik iyomante – to byłby osobny, wdzięczny wątek.
@Gituska Dorzucę, że osobnego potraktowania wart byłby cały temat syberyjskiego kultu niedźwiedzia – Chanty i Mansowie, u których "festiwal niedźwiedzia" przetrwał w żywszej formie niż gdziekolwiek i jest dziś też przedmiotem odrodzenia. Porównanie ajnuskiego iyomante z chantyjsko-mansyjskim festiwalem niedźwiedzia pokazałoby zarówno wspólny rdzeń, jak i regionalne różnice. To dobry materiał na kontynuację, gdyby ktoś chciał drążyć stronę porównawczą.
@Gituska A z mojej strony – warto byłoby osobno zająć się słowiańskim i bałtyjskim śladem kultu niedźwiedzia, bo to nas dotyczy najbliżej. Tabu nazewnicze, niedźwiedź w bajkach i obrzędach ludowych, niedźwiedź zapustny wodzony po wsiach jeszcze w XIX i XX wieku. To pokazałoby, że ten sam pradawny kompleks zostawił ślady nie gdzieś na Hokkaido, ale w polskiej i sąsiedzkiej kulturze ludowej. Niedźwiedź zapustny to przecież niemal nasz własny, zlaicyzowany ślad czegoś bardzo starego.
@Kadula Niedźwiedź zapustny wodzony po wsiach to coś, co kojarzę z polskiej tradycji ludowej. Naprawdę ma to związek z dawnym kultem?
@Lubon Związek jest prawdopodobny, choć zapośredniczony przez stulecia. Wodzenie przebierańca-niedźwiedzia po wsiach w okresie zapustów, jego "śmierć" i "ożywienie", taniec z niedźwiedziem dla urodzaju – to są zlaicyzowane, schrystianizowane resztki bardzo dawnych obrzędów płodności i odnowy związanych z niedźwiedziem, który zasypia na zimę i budzi się na wiosnę jak symbol odradzania się życia. Nie da się tego połączyć z Ajnami prostą linią, ale to ten sam szeroki, północnoeurazjatycki nurt, który u nas zszedł do poziomu zwyczaju ludowego, a u Ajnów trwał jako pełna religia.
@Kadula To niesamowite, że przebieraniec na zapustach i ajnuski iyomante mogą mieć wspólny, prastary korzeń.
@Kolczasta I to chyba najlepsze podsumowanie całego wątku. Niedźwiedź budzący się ze snu zimowego jak ze śmierci, schodzący z gór, dający się ludziom i wracający – ten obraz przemówił do ludzi w całym pasie północnym, od Polski po Japonię i Amerykę. U jednych został wielkim obrzędem, u innych słowem, u jeszcze innych zapustnym przebierańcem. Ajnu zachowali go najpełniej. My nosimy go w języku i w resztkach obrzędów. Ale impuls jest jeden – głęboki, stary, ludzki szacunek i lęk wobec istoty, która zbyt przypomina nas samych.
@Szaman Po tej rozmowie inaczej spojrzę nawet na słowo "niedźwiedź", którego używam bezmyślnie codziennie.
@Lunarna I na całą tę etykietę "religia łowców". Bo widać, że to nasz uproszczony skrót na coś dużo bogatszego i bardziej żywego, niż się z tego skrótu wydaje.
@Whisper Otóż to. Jeśli ktoś z tej rozmowy wyniesie tylko jedno, niech to będzie ostrożność wobec etykiet. "Ostatnia żywa religia łowców", "kult niedźwiedzia", "żywy paleolit" – to wszystko skróty, które coś pokazują, a dużo zakrywają. Pod nimi jest żywy, poraniony, odradzający się lud z głęboką, złożoną duchowością, i pradawny okołobiegunowy kompleks wyobrażeń, którego sami jesteśmy dalekimi spadkobiercami. To dużo ciekawsze niż jakakolwiek zgrabna etykieta.
@Szaman To dobre miejsce, żeby zostawić temat otwarty. Bo wyraźnie jest jeszcze sporo wątków do pociągnięcia – syberyjski, słowiański, niwchijski, mitologiczny.
@Faddi Tak, i każdy z nich zasługuje na osobną rozmowę. Gdyby ktoś z Was siedział głębiej w temacie ludów amurskich, w pracach Hallowella w oryginale, albo w syberyjskim festiwalu niedźwiedzia Chantów i Mansów, chętnie bym to drążył dalej. Bo z lektur ogólnych da się złapać zarys, ale szczegóły regionalne to osobny, głęboki świat.
@Faddi A jeśli kogoś ciągnie strona słowiańska i bałtyjska, czyli ślad najbliższy nam, to też zostawiam furtkę. Niedźwiedź w naszych własnych bajkach, przysłowiach, zapustach i tabu nazewniczym to materiał na osobny, bardzo "domowy" wątek. Bo okazuje się, że żeby dotknąć kultu niedźwiedzia, wcale nie trzeba jechać na Hokkaido. Wystarczy uważnie posłuchać własnego języka.
@Faddi I dorzuciłabym jeszcze stronę literacką – kamuy yukar, pieśni bogów, zwłaszcza w spisaniu Yukie Chiri. To materiał, który pokazuje ajnuską duchowość od środka, głosem samych bogów, i jest dostępny w tłumaczeniach. Kto chce poczuć, a nie tylko zrozumieć tę religię, powinien sięgnąć właśnie tam. Bo etnografia opisuje obrzęd z zewnątrz, a pieśń bogów wpuszcza do środka.
@Simma To brzmi jak najlepsze możliwe domknięcie – że żeby naprawdę zrozumieć, trzeba posłuchać, jak mówią sami bogowie tej tradycji, ich własnym głosem.
@Lunarna Tak, i może na tym warto na razie zostawić temat. Bo cała ta religia opierała się na założeniu, że świat jest pełen głosów, których trzeba słuchać – niedźwiedzia, sowy, ognia, gór. My przez większość tej rozmowy mówiliśmy o Ajnach. Może następnym krokiem byłoby pozwolić, by przemówili sami, przez swoje pieśni i przez tych współczesnych Ajnów, którzy je dziś znów podejmują. Jeśli ktoś trafił na takie nagrania albo teksty, niech podrzuci. Bo to jest ten moment, w którym z lektur trzeba przejść do słuchania, a tego w opisie się nie zastąpi.