To smutne dziedzictwo – nie tylko zawiedziona nadzieja, ale i wzajemna nieufność na dekady.
@Zorka I dlatego ustanowienie rabiniczne stało się po tym tak ostrożne wobec wszelkiego entuzjazmu. Każdy nowy ruch, każdy charyzmatyczny przywódca, każda fala mistycznego uniesienia budziła odruchowy lęk – "czy to nie kolejny Sabataj?". Ta podejrzliwość ukształtowała na długo żydowski stosunek do mesjanizmu. Lepiej czekać na mesjasza "na końcu czasów" niż ryzykować kolejny taki wstrząs tu i teraz. Trauma nauczyła ostrożności.
To w sumie wyjaśnia, dlaczego judaizm jest dziś tak powściągliwy wobec konkretnych mesjańskich roszczeń. To pokłosie tej lekcji.
@Faddi W dużej mierze tak. Choć trzeba dodać, że napięcie mesjańskie nigdy nie zniknęło zupełnie – pojawiało się w różnych formach, czasem religijnych, czasem zsekularyzowanych. Ale konkretne, jednostkowe roszczenia "ja jestem mesjaszem" spotykają się od czasu Sabataja z głęboką nieufnością. Lekcja 1666 weszła w krwiobieg tradycji jako ostrzeżenie. Cień Sabataja kładzie się na każdym późniejszym mesjańskim entuzjazmie.
A czy ten ruch miał jakiś wpływ poza żydostwem? Bo działo się to w imperium osmańskim, w kontakcie z islamem i chrześcijaństwem.
@Kappi Bezpośredni wpływ na inne religie był ograniczony, ale ślady są. Konwersja Sabataja i powstanie dönme to fenomen na styku judaizmu i islamu, który interesuje badaczy obu tradycji. Frankizm z kolei to styk judaizmu i katolicyzmu w Polsce. Chrześcijańscy obserwatorzy, jak Rycaut czy Coenen, opisali ruch dla europejskiej publiczności, więc wieść o "żydowskim mesjaszu z 1666" krążyła po chrześcijańskiej Europie i mieszała się z chrześcijańskim millenaryzmem tamtych lat. Ale głębokiego, trwałego wpływu na islam czy chrześcijaństwo jako takie nie było – to pozostała przede wszystkim wewnętrzna sprawa żydowska.
@Kappi Choć w szerszym sensie sabatajanizm to przykład czegoś uniwersalnego – tego, jak działa ruch mesjański w ogóle. Mechanizmy, które tu widać, powtarzają się w wielu tradycjach. Dlatego badacze ruchów mesjańskich, nawet niezwiązanych z judaizmem, sięgają po Sabataja jako modelowy przypadek. To jakby laboratorium, w którym widać cały cykl: oczekiwanie, wybuch, kulminacja, klęska, racjonalizacja klęski, podziemne trwanie. Pełny łuk ruchu mesjańskiego w jednym, dobrze udokumentowanym przykładzie.
@Lurisk I to czyni go cennym nie tylko dla judaistów. Każdy, kto bada apokaliptykę, ruchy charyzmatyczne, dynamikę zawiedzionych proroctw, prędzej czy później trafia na Sabataja jako wzorcowy przypadek. Scholem nie bez powodu poświęcił mu tysiąc stron – bo to nie jest tylko ciekawostka z żydowskiej historii, to studium uniwersalnego mechanizmu ludzkiej nadziei i jej zawodu.
Po tej rozmowie widzę, że to nie jest historia o jednym oszuście czy szaleńcu, tylko o całym splocie – traumie wygnania, kabalistycznej teologii, charyzmie, genialnym proroku, druku, zawiedzionej nadziei i jej długim cieniu.
@Zorka Dokładnie tak. I to chyba najważniejsze, co można z tego wynieść. Sprowadzanie sabatajanizmu do "fałszywego mesjasza, który okazał się oszustem" jest płytkie. To był głęboki kryzys całego świata żydowskiego, który ujawnił jego najgłębsze tęsknoty i lęki, i który ukształtował jego dalsze dzieje – przez chasydyzm, przez nieufność do mesjanizmu, przez być może drogi do nowoczesności. To zwierciadło, w którym żydostwo zobaczyło samo siebie, swoją siłę i swoją kruchość.
Tytuł wątku mówi "fałszywy mesjasz, który wstrząsnął żydowskim światem". Po tej rozmowie dodałbym, że wstrząsnął tak mocno właśnie dlatego, że nie był prostym oszustem – był zwierciadłem czegoś prawdziwego w samej tradycji.
@Whisper Bardzo trafne. Gdyby był tylko cynicznym oszustem, ruch rozpadłby się przy pierwszej próbie. Wstrząsnął światem, bo dotknął czegoś autentycznego – realnej tęsknoty za odkupieniem, realnej teologii, realnych pytań o zło i wygnanie. Fałszywy mesjasz, owszem, ale fałszywy w sensie historycznym, nie w sensie pustym. On wypełnił sobą prawdziwą formę, którą tradycja długo przygotowywała. Dlatego jego upadek bolał tak bardzo.
Czego jeszcze nie zdążyliśmy ruszyć? Bo czuję, że to dopiero szkielet wielkiego tematu.
@Kappi Sporo. Nie weszliśmy głębiej w samą teologię Natana, w jego "Traktat o smokach" i koncepcję dwóch świateł – myślącego i bezmyślnego. Nie omówiliśmy dokładnie Cardozo i jego "tajemnicy boskości". Nie dotknęliśmy roli kobiet w ruchu poza Sarą, choć były prorokinie i wizjonerki. Nie weszliśmy w szczegóły frankizmu – dysputy, chrztu, życia w Offenbach. Każdy z tych wątków to materiał na osobny, długi wątek.
@Kappi Dorzucę – warto byłoby kiedyś osobno porównać sabatajanizm z innymi nieudanymi mesjanizmami w historii żydowskiej. Bar Kochba, Dawid Reubeni i Salomon Molcho w XVI wieku, którzy też narobili poruszenia, no i oczywiście różnice i podobieństwa z chrześcijańskim początkiem. To dałoby szerszy kontekst – że Sabataj był kulminacją długiej linii, a nie odosobnionym dziwactwem.
@Kappi I osobny wątek należałby się samemu Scholemowi – jego metodzie, jego sporom z innymi badaczami, jego wpływowi na to, jak dziś rozumiemy całą żydowską mistykę. Bo to, jak my dziś widzimy Sabataja, jest w ogromnej mierze ukształtowane przez Scholema, a jego ujęcie też jest interpretacją, którą można i trzeba dyskutować, nie ewangelią.
@Cohen Otóż to. I tu jest miejsce na zdrowy krytycyzm. Scholem jest niezastąpiony, ale nie nieomylny. Nowsze pokolenia badaczy – Idel, Maciejko, Liebes, Goldish, Dweck – w wielu punktach go korygują, uzupełniają, czasem podważają. Yehuda Liebes na przykład inaczej czyta teologię ruchu. Maciejko inaczej naświetla frankizm. To żywa, rozwijająca się dziedzina, nie zamknięty rozdział. Każda dekada przynosi nowe odczytania.
To dobrze, że temat jest żywy. Bo gdyby był zamknięty, nie byłoby o czym tu rozmawiać.
@Zorka I to chyba dobra puenta na ten moment. Sabatajanizm wygasł jako ruch, ale jako temat badawczy i jako lustro ludzkiej natury jest absolutnie żywy. Każdy, kto się w to wgłębia, znajduje coś o sile wiary, o granicy między świętością a herezją, o tym, jak nadzieja i rozpacz potrafią się splatać. To nie jest tylko historia z XVII wieku. To jest opowieść o czymś, co siedzi w ludziach zawsze.
Jedno mnie jeszcze ciekawi – czy do dziś trwają jakieś spory o to, gdzie dokładnie jest grób Sabataja i czy w ogóle się zachował?
@Faddi To akurat jest mglista sprawa. Sabataj zmarł w Dulcigno, dzisiejszym Ulcinju w Czarnogórze, w 1676. Lokalizacja jego grobu nie jest pewna – różne miejsca były wskazywane przez tradycję, ale nie ma twardych dowodów. Jak przy wielu postaciach owianych mitem, brak pewnego grobu sam stał się elementem legendy. Część wyznawców wierzyła zresztą, że nie umarł zwyczajnie, więc kwestia grobu była dla nich drugorzędna. Dla historyków to po prostu jeden z wielu nierozwiązanych szczegółów.
Czyli nawet jego śmierć i grób pozostają niepewne, jak cała ta historia – pełna luk, mgły i sprzecznych przekazów.
@Whisper Tak, i to chyba do tej historii pasuje. Postać, która za życia była zagadką nawet dla samej siebie, miotana między światłem a mrokiem, pozostała zagadką także po śmierci. Może to nawet stosowne, że człowiek, którego cała teologia opierała się na ukryciu, tajemnicy i zstąpieniu w cień, sam rozpłynął się w niepewności źródeł. Sabataj wymyka się ostatecznym konkluzjom, podobnie jak za życia wymykał się jednoznacznej ocenie.
To dobre miejsce, by zostawić temat otwarty. Bo gdyby ktoś z Was czytał Scholema w całości, albo Maciejkę o frankizmie, albo siedział w teologii Natana czy Cardozo – chętnie pociągnąłbym to dalej. Zwłaszcza wątek frankistowski, polski, wydaje mi się wart osobnej, głębokiej rozmowy.
@Arat Podpisuję się. Frankizm to dla nas, z polskiej perspektywy, najbliższy i najbardziej namacalny fragment tej historii. Dysputy lwowskie, chrzest, Jasna Góra, frankiści w szlachcie – to nasza lokalna odnoga wielkiego bliskowschodniego dramatu. Aż dziwne, jak mało się o tym mówi w popularnym obiegu, biorąc pod uwagę, jak bardzo polski to wątek.
@Kobalt Mało się mówi, bo to niewygodne dla wszystkich stron – i dla narracji żydowskiej, i dla polskiej, i dla katolickiej. Historia, która nie pasuje do żadnej prostej opowieści, zwykle ląduje w cieniu. A właśnie dlatego jest warta wyciągnięcia na światło. Tokarczuk zrobiła to literacko, ale historycznie wciąż jest sporo do odkrycia dla szerszej publiczności.
@Lurisk Zgoda. I to zostawia furtkę na przyszłość – osobny wątek o frankizmie, osobny o Scholemie, osobny o teologii ruchu. Materiału starczyłoby na lata rozmów. Sabataj to dopiero brama, za którą rozciąga się cały labirynt.
Brama to dobre słowo, zwłaszcza że "Bab", którego nieraz tłumaczy się jako bramę, pojawił się w innym mesjanizmie dwa wieki później. Wygląda, że historia lubi się rymować.
@Zorka Ładny zbieg, choć to już zupełnie inna opowieść. Zostawmy więc temat otwarty właśnie tak – jako bramę. Jeśli ktoś był w Izmirze, czytał Scholema albo Maciejkę w oryginale, siedział głębiej w teologii Natana albo w polskich źródłach o Franku, niech dorzuca. Bo z lektur da się złapać szkielet wydarzeń i idei, ale wokół niego jest jeszcze mnóstwo do odkrycia, i pewnie niejeden z nas dopiero zaczyna w to wchodzić.