Zastanawiałem się ostatnio nad tym, jak różne kultury wyznaczają rolę przywódcy duchowego. Bo u nas dominuje model kapłana, który jest jakby pośrednikiem między człowiekiem a Bogiem, wyświęconym przez instytucję. Ale w wielu tradycjach szamańskich czy indiańskich istnieje coś zupełnie innego - wódz duchowy, który autorytet czerpie z osobistego doświadczenia, wizji, inicjacji przez duchy. I to mi się miesza z pytaniem - czy te dwa modele są w ogóle porównywalne? Czy może to dwie zupełnie odrębne koncepcje sacrum?
To bardzo ciekawe rozróżnienie, bo jak się nad tym zastanowić, to w tradycji słowiańskiej wołchwowie chyba bardziej przypominają tego 'wodza duchowego' niż kapłana w sensie chrześcijańskim. Nie mieli świątyni ani hierarchii, przynajmniej nie w takim sensie jak Kościół. Autorytet wynikał z tego, że wiedzieli, słyszeli, rozumieli znaki.
Ale czy na pewno? Źródła o wołchwach są tak szczątkowe, że trudno powiedzieć cokolwiek pewnego. Część badaczy uważa, że była jakaś forma organizacji kultu przy świątyniach - Arkona, Radogoszcz. Tam ktoś musiał sprawować funkcje rytualne bardziej instytucjonalnie. Wieszczka, skąd bierzesz ten model 'bez hierarchii'?
@Teodor53 Masz rację, że źródła są skąpe. Opieram się głównie na tym, co piszą Szyjewski i Gieysztyk, choć obaj sami przyznają, że rekonstrukcja jest częściowa. Ale właśnie - te przykłady świątyń, które wymieniasz, to może być późniejsze stadium, już pod wpływem kontaktu z chrześcijaństwem i jego modelem instytucjonalnym? Czyli ta 'kapłańskość' mogła być wtórna.
Ten wątek z Arkoną jest ważny. Bo tam był wyraźny kapłan - Svantevit miał swojego sługę kultowego, który interpretował wyrocznie. To brzmi bardziej jak kapłan instytucjonalny niż szaman-wizjoner. Więc może nawet w obrębie jednej kultury te role istniały obok siebie?
Ale przepraszam, bo może głupie pytanie - jaka właściwie jest praktyczna różnica między kapłanem a wodzem duchowym? Jeden się uczy rytuałów, drugi dostaje wizje? Bo mi się wydaje, że w praktyce jedno i drugie prowadzi do tego samego - ktoś ma autorytet, reszta słucha.
@Henio83 Nie do końca. Różnica jest głębsza niż techniczna. Kapłan działa w imieniu instytucji - jego władza pochodzi z zewnątrz, z wyświęcenia, z przynależności do hierarchii. Wódz duchowy działa w imieniu swoich doświadczeń wewnętrznych i relacji ze światem niewidzialnym. Możesz zostać kapłanem nie mając żadnego mistycznego doświadczenia - wystarczy formacja. Szamana nikt nie wyświęca, on przechodzi przez chorobę inicjacyjną albo spotkanie z duchem.
I właśnie to mnie interesuje w kontekście zoroastrianizmu. Bo Zaratustra sam siebie opisuje jako kogoś, kto otrzymał objawienie bezpośrednio od Ahury Mazdy. To jest model proroka-wizjonera, nie kapłana. Ale jego następcy - kapłani-magowie - stworzyli już ściśle hierarchiczny system. Czyli wizja jednego człowieka daje początek instytucji, która z kolei wypiera model wizjonerski.
Czyli rozumiem, że ten wzorzec się powtarza? Prorok, założyciel, wizjoner - a potem jego uczniowie tworzą kapłaństwo, które normuje i instytucjonalizuje? Bo to chyba pasuje do chrześcijaństwa, islamu, buddyzmu - Jezus, Mahomet, Budda to nie byli kapłani w instytucjonalnym sensie.
@Emilek53 Właśnie tak, i to jest chyba klucz do zrozumienia całego tematu. Max Weber pisał o tym jako o 'rutynizacji charyzmy' - wizja charismatycznego przywódcy zostaje utrwalona, skodyfikowana i przekazana instytucji, która potem może działać bez nowych wizji. Czy to dobrze, czy źle - to osobna dyskusja.
A co ze współczesnymi ruchami neopogańskimi? Tam chyba nie ma wyświęconych kapłanów w takim sensie? Ludzie sami siebie ogłaszają kapłanami bogini albo kapłankami tradycji czegoś-tam. Skąd bierze się ich autorytet? Z własnego poczucia powołania? To bardziej wódz duchowy czy coś trzeciego?
@Mamuna W wielu tradycjach wicca czy rodzimowierczych jest inicjacja udzielana przez starszego - stopniowanie, coś w rodzaju przekazania władzy. Ale masz rację, że to jest nieformalne w porównaniu z kościelnym wyświęceniem. Pytanie, czy autorytet musi być formalny, żeby był realny.
I tu dochodzimy do sedna. Bo w tradycjach ustnych - a większość szamańskich i wodza duchowego jest ustna - autorytet weryfikuje się przez skuteczność. Szaman, który nie leczy, nie przynosi deszczu, nie rozwiązuje konfliktów z duchami przodków, traci autorytet. Kapłan instytucjonalny może być bezskuteczny, ale dopóki ma sakrament, nikt go nie odwoła za brak wyników.
@Teodor53 To brzmi sensownie, ale czy na pewno tak to działa? Bo słyszałem, że szamani w Syberii też przechodzą przez wieloletnią naukę u starszego szamana, mają swoje hierarchie, rodziny szamańskie. Nie jest tak, że każdy kto miał wizję, od razu dostaje szacunek.
Dobry punkt. W tradycji tybetańskiej tulku - reinkarnowany lama - to jest coś pośredniego. Autorytet pochodzi z reinkarnacji, czyli niejako z natury, ale weryfikowany jest przez instytucję - przez egzamin, rozpoznanie przez starszych lamów. Czyli ani czysto wizjonerski, ani czysto instytucjonalny.
Mnie zastanawia coś innego - czy te dwa modele nie są też kwestią płci? Bo historycznie kapłaństwo instytucjonalne wykluczało kobiety - w chrześcijaństwie, judaizmie, islamie. Ale wśród szamanów kobiety były obecne, w niektórych kulturach preferowane. Może 'wódz duchowy' to był historycznie jeden z niewielu kanałów kobiecego autorytetu religijnego?
@Wyrocznica94 Bardzo dobra obserwacja. W tradycji koreańskiej mudang - szamani - to w większości kobiety. W Buriatii też kobiety szamanki były czczone. I właśnie - ich autorytet był osobisty, nie instytucjonalny. Instytucja by ich nie dopuściła.
Wracając do pytania z tytułu - bo zaczęliśmy trochę odpływać - czy ktoś zna kultury, gdzie oba modele działają równolegle i świadomie? Nie jako ewolucja jedna w drugą, ale obok siebie, z wyraźnym podziałem ról?
@Teodor53 Może Japonia? Sintoizm ma kapłanów-kannagi obsługujących świątynie, bardzo sformalizowanych, z heredytarnymi urzędami. Ale obok tego działa tradycja itako - niewidomych medium, czyli coś w rodzaju wizjonerów. I to nie jest konflikt, raczej komplementarność.
A w Polsce przedchrześcijańskiej? Czy możemy w ogóle mówić o kapłanach jako oddzielnej kaście, czy to był jeden model zmiksowany? Pytam, bo chętnie bym to rozwinął w kolejnym poście, ale nie chcę zaczynać tematu, który już był.
@Bronek56 co do Polski przedchrześcijańskiej - to jest właśnie ta pułapka, o której wspominała Wieszczka. Mamy tak mało źródeł, że nie wiemy, czy mieliśmy osobną kastę kapłańską, czy jeden model. Szyjewski sugeruje, że raczej nie było wyraźnego podziału. Ale możliwe, że w różnych plemieniach działało to różnie.
Dobra, ale wróćmy do tego zoroastrianizmu, bo Bronek56 zaczął ten wątek w poście wcześniej i jakoś go urwaliśmy. Czy Zaratustra jako prorok-wizjoner to jest przykład wodza duchowego, czy może coś trzeciego? Bo prorok to chyba nie do końca to samo co szaman.
@Henio83 Dokładnie - prorok to osobna kategoria i chyba jest nam potrzebna trzecia szuflada. Bo prorok nie zarządza codziennym kultem jak kapłan, ale też nie wchodzi w trans i nie kontaktuje się z duchami przodków jak szaman. Prorok przynosi objawienie i nowe prawo moralne. To jest coś innego.
Właśnie, i to mnie zastanawia w kontekście tego, czy koncepcje z zoroastrianizmu - sąd ostateczny, zmartwychwstanie, raj i piekło - przeszły do późniejszych religii właśnie dlatego, że Zaratustra był prorokiem, nie kapłanem. Kapłan konserwuje, prorok rewolucjonizuje. I ta rewolucja zoroastryczna potem 'wyciekła' do judaizmu perskiego, a stamtąd dalej.
@Bronek56 To jest bardzo nośna teza, ale trzeba ją ostrożnie postawić. Bo 'wyciekła' zakłada jakiś jednostronny przepływ. A część badaczy twierdzi, że to był dialog - Żydzi w Babilonie i Persji mieli swoje własne zalążki tych koncepcji, zoroastrianizm je wzmocnił, ale nie wymyślił od zera. Skąd pewność, że kierunek był akurat taki?
@Wieszczka No właśnie, bo ja czytałem, że w Księdze Izajasza są fragmenty datowane na czasy babilońskie, które już mają coś jakby myśl eschatologiczną. Więc może to równoległy rozwój, a nie zapożyczenie od zoroastrian? Ale z drugiej strony - zbieżności są naprawdę duże.
Przepraszam, że może głupie pytanie, ale co to właściwie jest ta eschatologia? Chodzi o koniec świata? Bo słyszałam to słowo, ale nie byłam pewna czy to to samo.
@Mamuna Eschatologia to nauka o 'rzeczach ostatecznych' - śmierci, sądzie, zmartwychwstaniu, końcu świata. W skrócie: co się dzieje po śmierci i jak się kończy historia. I właśnie o to tu chodzi - czy Zaratustra jako pierwszy zaproponował taki spójny system, który potem prześlizgnął się do innych religii.
Ale wróćmy na chwilę do tego, o czym mówiłam wcześniej, bo to się łączy z eschatologią. Jeśli prorok-wizjoner wprowadza rewolucję religijną, jak Zaratustra, to ciekawe, że te rewolucje rzadko kiedy są zaprojektowane przez kobiety. Czy to dlatego, że kobiety były wyłączone z roli proroka, czy może ich wizje po prostu nie były zapisywane?
@Wyrocznica94 To jest ważny trop. W zoroastrianizmie są hymny - Gathy - i tam jest wzmianka o córce Zaratustry, Pouruchisti, która sama wygłasza słowa teologiczne. Więc może wizjonerki były, ale instytucja kapłańska, która przejęła tradycję, wymazała je albo zepchnęła na margines. Właśnie ta 'rutynizacja charyzmy', o której wspominałam.
To jest ciekawe połączenie - bo jeśli Zaratustra był wizjonerem, a kapłani-magowie po nim stworzyli instytucję, to ta instytucja mogła selektywnie zachować to, co pasowało do ich własnego modelu władzy. Włącznie z wykluczeniem kobiet i usunięciem tych koncepcji, które były zbyt rewolucyjne.
Tylko jak to weryfikować? Bo właśnie na tym polega problem ze starożytnymi tekstami - nie wiemy, co zostało usunięte, bo z definicji tego nie ma. Możemy wnioskować przez porównanie, ale to zawsze spekulacja.
@Mikolajek.pl No ale to samo można powiedzieć o Biblii, o Koranie, o każdym świętym tekście. Zawsze ktoś dokonywał wyboru, co wchodzi do kanonu. Więc to nie jest wada zoroastrianizmu, to jest ogólna zasada?
@Henio83 Dokładnie, i to nas wraca do tytułowego pytania. Bo to właśnie instytucja kapłańska decyduje, co jest kanonem. Wódz duchowy-wizjoner tworzy, kapłan utrwala i selekcjonuje. I w tej selekcji może bardzo zmienić oryginalną wizję.
Czytam ten watek od początku i mam pytanko - czy to znaczy że pojęcie piekła i raju wymyślił Zaratustra? Bo to brzmi jakby chrześcijaństwo i izsam były jakby drugą wersją jego pomysłów? Nie moge tego ogarnąć 🙂
@Lucia Nie do końca 'wymyślił', bo to za mocne słowo. Ale jest dość mocny konsensus wśród religioznawców, że Zaratustra jako pierwszy ułożył te elementy w spójny system - dobry bóg, zły duch, walka między nimi, sąd po śmierci, nagroda i kara. A że Persja miała ogromny wpływ na Żydów w czasach niewoli babilońskiej, to te idee mogły trafić do judaizmu, a stamtąd do chrześcijaństwa i islamu.
Czyli cała ta eschatologia chrześcijańska mogłaby mieć zoroastryjskie korzenie? To tłumaczyłoby, czemu w najstarszych częściach Biblii prawie nie ma mowy o niebie i piekle, a pojawiają się dopiero później.
@Karinka Właśnie na to zwracają uwagę badacze - Księga Hioba, najstarsze Psalmy, wczesna część Tory - tam jest niemal całkowita cisza o życiu po śmierci. Pojawia się tylko Szeol, coś w rodzaju szarego cienia dla wszystkich umarłych. Dopiero w późniejszych tekstach, po kontakcie z Persją, zaczyna się mówić o zmartwychwstaniu i sądzie.
I tu ciekawe pytanie do Teodora - czy to, że kapłani perscy przejęli i skodyfikowali wizje Zaratustry, sprawiło, że te idee miały większą siłę przenikania? Tzn. czy bez instytucji kapłańskiej te koncepcje w ogóle przetrwałyby i dotarły do Żydów i Greków?
@Wyrocznica94 To jest świetne pytanie i chyba nie ma na nie prostej odpowiedzi. Z jednej strony - instytucja kapłańska Achemenidów miała rzeczywistą władzę polityczną i kulturową. Cyrus Wielki pozwolił Żydom wrócić do Jerozolimy, i to nie był przypadek bez ideologicznych konsekwencji. Z drugiej strony - Zaratustra bez instytucji mógłby zostać jednym z wielu zapomnanych proroków. Więc może wódz duchowy i kapłan są w historii religii skazani na siebie nawzajem?
I to chyba jest najpiękniejsza konkluzja, do której doszliśmy - nie ma trwałej tradycji bez obu tych ról. Wizjoner otwiera drzwi, kapłan pilnuje, żeby nie zatrzasnęły się za nim na zawsze. Choć w tej ochronie często coś gubi.
To co powiedział Teodor o selekcji jest kluczowe, ale chciałem zapytać - czy ktoś wie, jak wyglądało to konkretnie w przypadku magów? Bo magowie to przecież kapłani zoroastriańscy, ale w Persji Achemenidów ich rola była mocno polityczna. Czy oni w ogóle uważali się za strażników wizji Zaratustry, czy raczej za autonomiczną kastę z własnym programem?
@Mikolajek.pl Właśnie to jest problem - magowie wywodzili się z plemienia Medów i nie wiadomo, czy w ogóle pierwotnie byli zoroastrianami. Część badaczy twierdzi, że zoroastrianizm 'adoptował' magów, a nie odwrotnie. Więc instytucja kapłańska, która miała strzec wizji Zaratustry, mogła być w znacznej mierze zewnętrzna wobec tej wizji.
@Teodor53 Poczekaj, bo to jest dla mnie coś nowego. Magowie nie byli pierwotnie zoroastrianami? To znaczy, że mogli wnieść do zoroastrianizmu własne wierzenia i to razem weszło potem do tradycji jako 'oryginalne'?
@Emilek53 Mniej więcej tak to wygląda. Mamy Gathy - hymny, które prawie na pewno pochodzą od samego Zaratustry - i mamy Awestę w szerszym sensie, gdzie jest dużo więcej materiału, który mógł być dodany przez kapłanów różnych tradycji. To trochę jak z Biblią: jedno autorstwo jest ideałem, a rzeczywistość jest bardziej złożona.
To co mówi Teodor przypomina mi dyskusję o tym, kto właściwie miał autorytet w tradycjach szamańskich. Szaman to nie kapłan - on nie 'pilnuje doktryny', tylko nawiguje między światami. I właśnie dlatego w tytule tego wątku to rozróżnienie jest tak ważne: wódz duchowy kontra kapłan to nie jest tylko kwestia statusu, to są dwa zupełnie różne modele kontaktu z sacrum.
@Wieszczka ale w przypadku Zaratustry te role chyba się przeplatały? Bo on miał wizje - to sugeruje coś szamańskiego albo prorocze - ale jednocześnie reformował istniejącą tradycję kapłańską. Czy można być jednocześnie wizjonerem i reformatorem kultu?
Moim zdaniem tak, i masz na to przykłady z różnych tradycji. Jezus reformował judaizm, Budda reformował braminizm. Ale zauważ, że żaden z nich nie chciał zostać kapłanem instytucjonalnym - wszyscy działali niejako obok systemu. I może właśnie ta pozycja 'na marginesie instytucji' jest warunkiem prawdziwej wizji?
Ale zaraz - Budda to w ogóle osobna kategoria, bo on w ogóle nie mówił o bogach. Więc jeśli zestawiamy go z Zaratustrą, który miał bardzo wyraźny teizm, to to nie jest porównanie jabłek z jabłkami, co nie?
@Henio83 No ale tutaj nie porównujemy teologii, tylko typ autorytetu. I w tym sensie porównanie jest uzasadnione - obaj byli wizjonerami, obaj działali poza głównym nurtem kapłańskim swojej epoki, i obaj dali początek tradycjom, które z czasem kapłani przejęli i skodyfikowali.