Temat jezydyzmu jest w Polsce kompletnie pomijany. Większość ludzi, jeśli w ogóle coś słyszała, to kojarzy jezydów z „wyznawcami diabła", co jest totalnym nieporozumieniem. Melek Taus to nie szatan w rozumieniu chrześcijańskim czy islamskim. To anioł, który przeszedł transformację - zbuntował się, żałował, ugasił łzami ogień piekielny i Bóg powierzył mu władzę nad światem. To zupełnie inna narracja niż historia upadłego Lucyfera.
Całe to nieporozumienie wynika z języka. Jedno z imion Melek Tausa to Shaytan - a to w arabskim brzmi jak „szaitan", czyli szatan. I muzułmanie od wieków wykorzystywali to fonetyczne podobieństwo, żeby uzasadniać prześladowania. Grobowce jezydzkich przywódców nazywane były „Beit Shaytan" - Dom Szatana. To czysta manipulacja lingwistyczna, która kosztowała życie setki tysięcy ludzi.
To co mnie najbardziej uderza w jezydyzmie - u nich piekło nie istnieje. Dosłownie. Łzy skruszonego anioła je ugasiły. To koncepcja całkowicie odmienna od abrahamicznej wizji wiecznego potępienia. Nawet zbuntowany anioł może zostać odkupiony - a mimo to jezydzi przez wieki byli mordowani za taką właśnie wizję miłosierdzia.
Sam jezydyzm jest niesamowicie synkretyczny. Łączy elementy zaratusztrianizmu, islamu, nestorianizmu, wierzeń indoirańskich i judaizmu. Praktykują chrzest jak chrześcijanie, modlą się pięć razy dziennie jak muzułmanie, wierzą w reinkarnację jak hindusi, a ich system kastowy - szejchowie, pirsowie, mridowie - to jakby echo hinduistycznej warny. Żadna z dużych religii nie chce ich uznać za „swoich".
@Lurisk Tylko że sami jezydzi by się z tobą nie zgodzili. Oni nie uważają swojej wiary za synkretyczną. Dla nich to najstarsza monoteistyczna tradycja na świecie - ich kalendarz liczy ponad 6770 lat. Mówią o sobie jako o potomkach najstarszego dziecka Adama. Reszta ludzkości to potomkowie młodszych dzieci. To głębokie poczucie odrębności.
Mnie zastanawia endogamia u jezydów. Małżeństwo z osobą spoza wspólnoty oznacza automatyczne wykluczenie. Z jednej strony to chroni tożsamość, z drugiej - populacja się kurczy. Podobne mechanizmy znamy z niektórych zamkniętych tradycji ezoterycznych, gdzie wiedza krąży wyłącznie w wąskim kręgu wtajemniczonych.
Nie da się mówić o jezydach bez wspomnienia o Sindżar 2014. ISIS dokonało na nich ludobójstwa - mężczyzn mordowano, kobiety i dziewczęta porywano i sprzedawano jako niewolnice, chłopców wcielano do oddziałów. Jezydzi mówią o 73 ludobójstwach w swojej historii. Liczba 72 ma u nich symboliczne znaczenie - oznacza całość prześladowań. Sindżar policzyli jako kolejne. Szacuje się, że w ciągu zaledwie kilku dni zginęło nawet 10 tysięcy osób.
@Sauwak Nadia Murad dostała za swoje świadectwo Pokojową Nagrodę Nobla. I to chyba jedyny moment, kiedy świat zainteresował się losem jezydów. A potem znowu cisza. Setki tysięcy ludzi wciąż żyje w obozach dla przesiedlonych w północnym Iraku, w fatalnych warunkach. O tym nikt już nie mówi.
Wracając do samej teologii - paralele Melek Tausa z perskim Mitrą są wyraźne. Obie postacie mają charakter solarny, obie powiązane z kogutem jako jednym ze świętych zwierząt, obydwie czczone w niedzielę. Perski Simurgh - rajski ptak z psią głową i pawim ogonem - to wręcz bezpośredni odpowiednik Anioła Pawia.
@Taurus Te paralele z Mitrą są realne, ale nie upraszczałabym. Melek Taus ma w sobie coś, czego Mitra nie ma - element skruchy i odkupienia. To nie jest po prostu bóg słoneczny. To byt, który upadł, płakał i został przywrócony do łask. W tradycjach ezoterycznych taki archetyp upadku i odrodzenia pojawia się wielokrotnie - alchemiczna nigredo, Ozyrys, Feniks.
Czy ktoś wie, dlaczego jezydzi nie jedzą sałaty? Natrafiłem na tę informację i brzmi to tak absurdalnie, że musi mieć jakieś głębsze uzasadnienie.
@Whisper To kwestia fonetyki. Nazwa sałaty w ich języku brzmi podobnie do imienia jednego z aniołów. Nie chcą profanować tego imienia przez powiązanie z jedzeniem. Mają też zakaz noszenia koloru granatowego - to kolor Melek Tausa, Anioła Pawia. Kwestia szacunku, nie przesądu.
Trzeba dodać, że jezydzi właściwie nie mają ksiąg świętych w takim sensie jak Biblia czy Koran. Ich tradycja jest ustna, przekazywana przez qawalów - muzyków i jednocześnie strażników wiary. Istnieją dwa teksty - Al Jilwah i Meszaf Resz - ale ich autentyczność bywa kwestionowana nawet przez samych jezydów. Ta wspólnota celowo ukrywa swoje nauki przed obcymi.
Mam pytanie - czy jezydzi uważają się za Kurdów, czy za osobny naród? Czytałam różne rzeczy i informacje są rozbieżne.
@Zorka To zależy od kontekstu. Etnicznie większość jezydów to Kurdowie, posługują się dialektem kurmandżi. Ale religijnie uważają się za odrębną grupę i wielu odrzuca etykietę „Kurd". W dawnych republikach sowieckich - w Gruzji, w Armenii - jezydyzm funkcjonował wręcz jako wyznacznik odrębnej mniejszości narodowej. Trochę jak z Druzami - niby Arabowie, ale tożsamość religijna dominuje nad etniczną.
Jezydzi praktykują coś w rodzaju chrztu. Odbywa się w komorze zwanej Białym Źródłem w Lalish - ich najświętszym miejscu. Woda z tamtejszych źródeł mieszana jest z ziemią z Lalish i tej mieszanki używają w rytuałach związanych z małżeństwem i śmiercią. Podczas pogrzebu glina z wodą kładzona jest na oczy, uszy i usta zmarłego.
@Simma Ziemia i woda - połączenie dwóch żywiołów oczyszczających. To brzmi jak elementy praktyk hermetycznych. Ciekawe, czy jest jakiś związek z gnostykami albo baptystami.
@Kolczasta Raczej z nestorianizmem. Jezydzi sami siebie nazywali „Daasin" od nestoriańskiej diecezji - wielu z nich wcześniej wyznawało właśnie nestorianizm. Chrzest to wyraźne zapożyczenie chrześcijańskie, nałożone na starszą, prawdopodobnie zaratusztrianistyczną bazę. Szukanie analogii z hermetyzmem to geograficznie i kulturowo zbyt daleki skok.
@Hellan Racja, przesadziłam z tym skojarzeniem. Choć samo połączenie ziemi i wody w rytuałach przejścia to motyw dość uniwersalny, niezależnie od tradycji.
A co z tym systemem kastowym? Bo to chyba jedyna religia bliskowschodnia z tak sztywnym podziałem. Szejchowie, pirsowie i mridowie - nie wolno zawierać małżeństw między kastami. Brzmi bardziej jak hinduizm niż cokolwiek z tego regionu.
Jezydzi wierzą w reinkarnację - dusza wędruje przez kolejne wcielenia i stopniowo się oczyszcza. Dlatego piekło jest zbędne. Oczyszczenie nie następuje przez karę, ale przez wielokrotne przeżywanie życia. To koncepcja bliższa hinduizmowi i buddyzmowi niż islamowi czy chrześcijaństwu.
@Wiciol I to jest jeden z powodów, dla których muzułmanie uważali jezydów za heretyków. W islamie nie ma miejsca na reinkarnację - jest jeden żywot, sąd i albo raj, albo piekło. Reinkarnacja w oczach ortodoksyjnych muzułmanów to jawne bluźnierstwo.
Lalish - ich święta dolina - wygląda jak axis mundi. Jak Mekka dla muzułmanów, Jerozolima dla chrześcijan. Jezydzi zwracają się w kierunku Lalish podczas modlitwy. Przynajmniej raz w życiu muszą odbyć pielgrzymkę do grobu szejcha Adiego.
@Leonora Dokładnie tak. Lalish to centrum ich duchowości. Każdy próg w dolinie uważany jest za miejsce spoczynku aniołów - nie wolno na nie stawać, trzeba je przekraczać. Przy każdym progu siedzi ktoś, kto pilnuje, żeby nikt go nie nadepnął. Gdy wchodzisz do doliny, zdejmujesz buty i chodzisz boso po całym terenie, nie tylko w świątyni. I co istotne - od niedawna zaczęli wpuszczać obcych, żeby budować świadomość o swojej kulturze. Wcześniej byli skrajnie hermetyczni.
@Indaphoros Słyszałam, że na ścianach podziemnych komnat w Lalish pojawiły się w ostatnich latach odciski dłoni odwiedzających. Miejscowi mówią, że wcześniej ich nie było. To sugeruje, że religia, mimo oralnej tradycji, spontanicznie tworzy nowe obrzędy. Żywa duchowość, nie zamrożona w dogmatach.
Muszę się tu trochę odciąć od tonu tej rozmowy. Mówicie o jezydyzmie jak o pięknej ezoterycznej tradycji, ale pomijanieie ciemniejsze strony. System kastowy uniemożliwia mobilność społeczną. Endogamia prowadzi do izolacji. Apostazja karana jest wykluczeniem - a historycznie zdarzały się zabójstwa odstępców. To nie jest wyidealizowana wspólnota duchowa. To zamknięta grupa z surowymi regułami.
@Arat Nikt tu nie idealizuje. Ale trzeba rozumieć kontekst. Jezydzi żyli w otoczeniu wrogich społeczności przez tysiąclecia. 73 ludobójstwa ukształtowały mechanizmy obronne. Zamknięcie wspólnoty to strategia przetrwania, nie złośliwość. Podobne mechanizmy mieli Druzowie, alewici, wspólnoty żydowskie w diasporze.
@Szaman Rozumiem kontekst historyczny. Ale to nie zmienia faktu, że te zasady dziś prowadzą do kurczenia się populacji i konfliktów wewnętrznych. Kobieta, która wyjdzie za mąż poza wspólnotę, traci wszystko - rodzinę, tożsamość, przynależność. Zrozumieć przyczyny to jedno, a zamykać oczy na konsekwencje to drugie.
@Arat Patrzysz na to z perspektywy zachodniej, indywidualistycznej kultury. Dla jezydów wspólnota jest ważniejsza od jednostki. To nie jest lepsza ani gorsza perspektywa - po prostu inna. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy tę zasadę stosuje się przemocą.
Chcę dodać coś o takijji. Jezydzi, podobnie jak szyici, stosują zasadę takijji - mogą ukrywać swoją wiarę, gdy grozi im niebezpieczeństwo. To sprawia, że dokładna liczba wyznawców jest trudna do ustalenia. Oficjalne szacunki mówią o 300 - 600 tysiącach, ale sami jezydzi twierdzą, że jest ich ponad trzy miliony.
A jeśli chodzi o same rytuały - mają chrzest, pielgrzymkę, ofiary ze zwierząt. Podczas Święta Zgromadzenia w październiku szejchowie ubierają się na biało po zachodzie słońca i wykonują rytualny taniec przy muzyce. Piątego dnia składają ofiarę z byka - byk jest wpuszczany do wnętrza świątyni, mężczyźni go gonią na pobliską górę, tam zabijają i mięso rozdają pielgrzymom.
@Gabka Ofiara z byka to archaiczny element, obecny w wielu tradycjach śródziemnomorskich i bliskowschodnich - od mitraizmu po kult byka na Krecie. Jezydyzm jest jak archeologiczna warstwa - widać w nim pozostałości wielu starszych tradycji, nałożone na siebie.
Każdy element natury jest dla jezydów święty - ziemia, woda, ogień, wiatr, światło słoneczne. Modlą się w stronę słońca o świcie, w stronę Lalish w ciągu dnia i w stronę księżyca nocą. Za to byli i są nazywani poganami. A tymczasem to jeden z najstarszych monoteizmów - po prostu z mocnym komponentem solarnym.
Jezydyzm nie dopuszcza prozelityzmu. Nie można się na niego nawrócić - trzeba się urodzić jako jezyd. To fundamentalna różnica w porównaniu z islamem i chrześcijaństwem, które aktywnie szukają konwertytów. I jednocześnie jeden z powodów, dla których ta religia pozostaje tak mało znana poza swoim kręgiem.
@Klaudia05 Czyli jeśli mężczyzna jezyd poślubi kobietę spoza wspólnoty, ich dzieci nie będą jezydami?
@Zorka Właśnie tak. Oboje rodziców musi być jezydami, w dodatku z tej samej kasty. Dzieci z par mieszanych nie są uznawane. ISIS świadomie to wykorzystywało - gwałcąc jezydyjskie kobiety, bojownicy wiedzieli, że ewentualne dzieci nie będą uznane za jezydzkie. To był element biologicznego ludobójstwa.
Jezydyzm jest źle rozumiany przede wszystkim dlatego, że jezydzi celowo nie mówili o swoich wierzeniach obcym. Wieki temu nie dokumentowali wiary na piśmie. A w tej informacyjnej pustce inni wypełniali luki własnymi interpretacjami - najczęściej wrogimi. Islamiści robili z nich czcicieli diabła, chrześcijanie widzieli heretyków, zachodni podróżnicy opisywali ich jako egzotyczną sektę.
@Rodis Ich dwa główne teksty - Kitab al-Dżana i Kitab al-Aswad - same w sobie budzą kontrowersje. Wielu badaczy uważa, że zostały spisane dość późno i mogą nie odzwierciedlać oryginalnych wierzeń. Jezydzi to wspólnota tradycji oralnej. Pisany tekst z natury zniekształca to, co przekazywane było ustami z pokolenia na pokolenie.
Porównywanie Melek Tausa do Lucyfera to sama w sobie pułapka pojęciowa. Owszem, odmówił pokłonienia się człowiekowi. Ale w kontekście jezydzkim to nie akt pychy - to akt wierności Bogu. Melek Taus kochał Boga tak bardzo, że nie mógł się pokłonić nikomu innemu. To zupełnie odwrócona logika w porównaniu z chrześcijańską interpretacją upadku.
@Pajeczyna No i właśnie ta odwrócona logika sprawia, że zewnętrzni obserwatorzy - szczególnie z kręgu islamskiego - widzą w tym kult szatana. Dla kogoś, kto zna tylko koraniczny wariant opowieści o Iblisie, jezydyjska interpretacja brzmi jak wywyższanie tego, który powinien być potępiony.
Dodam kontekst geopolityczny. Jezydzi zamieszkują tereny, które od wieków są areną konfliktów - pogranicze Iraku, Turcji, Syrii, Iranu. Nie mają własnego państwa, nie mają silnych sojuszników. Już za Saddama Husajna byli tępieni - nie tyle jako jezydzi, co jako Kurdowie. Potem przyszło ISIS. A Turcja bombarduje okolice Sindżar do dziś.