Yggdrasil to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli północy, choć niewiele osób potrafi powiedzieć, co dokładnie przedstawia. W mitologii nordyckiej jest drzewem spinającym dziewięć krain, osią świata i miejscem, w którym bogowie zbierają się na naradę. Wokół niego toczy się cała opowieść o początku i o końcu, aż po Ragnarök.
Yggdrasil - czym jest drzewo świata
Źródła, głównie „Edda poetycka” i „Edda prozaiczna”, opisują je jako ogromny, wiecznie zielony jesion. Część badaczy wskazuje na cis, ponieważ jesion nie zachowuje liści zimą, a przekaz wyraźnie mówi o drzewie, które nigdy nie usycha. Nazwę tłumaczy się zwykle jako „rumak Ygga”, czyli wierzchowiec Odyna - to nawiązanie do jego ofiary, o której niżej.
Trzy korzenie i trzy źródła
Drzewo wspiera się na trzech korzeniach, a przy każdym bije inne źródło. Przy pierwszym leży studnia Mimira, dająca mądrość za wysoką cenę. Przy drugim znajduje się źródło Urd, gdzie zasiadają norny prządki losu. Trzeci korzeń sięga krainy mrozu i studni Hvergelmir. Motyw drzewa spinającego światy powtarza się w wielu tradycjach - od syberyjskiego szamanizmu po kosmologie Ameryki Środkowej opisane przy okazji tekstu o kalendarzu Majów.
Dziewięć krain połączonych przez Yggdrasil
Liczba dziewięć powraca w mitologii północy uporczywie. Krainy nie leżą jedna nad drugą jak piętra - źródła są w tej sprawie niekonsekwentne, a późniejsze schematy graficzne to już porządkowanie dokonane przez badaczy.
- Asgard - siedziba Asów,
- Vanaheim - kraina Wanów,
- Alfheim - świat elfów światła,
- Midgard - świat ludzi,
- Jotunheim - kraina olbrzymów,
- Svartalfheim - siedziba krasnoludów,
- Niflheim - kraina lodu i mgły,
- Muspelheim - świat ognia,
- Helheim - kraina zmarłych.
Mieszkańcy jesionu
W koronie siedzi orzeł, między jego oczami jastrząb, a u korzeni gryzie smok Nidhogg. Po pniu biega wiewiórka Ratatoskr, przenosząca obelgi z góry na dół i z powrotem - jedyny w mitologii posłaniec zatrudniony wyłącznie do podsycania konfliktu. Cztery jelenie objadają młode pędy, a boki drzewa toczy próchnica. Yggdrasil nie jest więc obrazem harmonii, tylko czegoś, co trwa mimo nieustannego niszczenia.
Ofiara Odyna i runy
Najsłynniejszy epizod opowiada o Odynie, który wisiał na drzewie przez dziewięć nocy, przebity własną włócznią, ofiarowany samemu sobie. Dopiero wtedy dostrzegł runy i podniósł je z krzykiem. To opowieść o wiedzy zdobywanej przez zawieszenie i utratę, nie przez naukę. Podobny motyw poświęcenia w zamian za wgląd pojawia się w wielu tradycjach wojowniczych, także w opowieściach o walkiriach.
Symbolika Yggdrasilu dzisiaj
Współcześnie drzewo świata bywa czytane jako obraz połączenia: korzenie to nieświadomość i dziedzictwo rodzinne, pień to codzienność, korona to aspiracje. Taka interpretacja nie pochodzi ze źródeł średniowiecznych, lecz z psychologii głębi, i warto o tym pamiętać, żeby nie mylić dwóch porządków. Jako narzędzie pracy nad sobą sprawdza się dobrze, jako rekonstrukcja wierzeń - nie.
Yggdrasil w amuletach i tatuażach
Wisiorki z drzewem świata sprzedaje się dziś częściej niż młoty Thora. Część osób traktuje je jako znak przynależności do tradycji północy, część po prostu jako ładny wzór. Warto zdawać sobie sprawę, że niektóre stylizacje pochodzą z XIX-wiecznego romantyzmu, a nie z epoki wikingów - podobne nieporozumienia narosły wokół demonów słowiańskich, gdzie literacka wyobraźnia dopisała sporo do skromnych przekazów.
Osobom zainteresowanym praktyką sezonową bliższe bywa łączenie symbolu z cyklem roku i obrzędami przejścia, takimi jak wiosenne pożegnanie zimy opisane w tekście o Marzannie. Drzewo, które trwa mimo obgryzania i próchnicy, dobrze pasuje do myślenia o cyklach, w których nic nie kończy się definitywnie.
Yggdrasil a Ragnarök
Opowieść o końcu świata daje drzewu szczególne miejsce. Kiedy bogowie giną, a ziemia zapada się w morze, jesion trzeszczy, ale nie znika. W jego pniu chronią się dwie osoby, Lif i Lifthrasir, od których zaczyna się nowy świat.
Ten motyw tłumaczy, dlaczego mitologia północy nie jest opowieścią rozpaczliwą. Świat kończy się, natomiast oś pozostaje. Dlatego badacze czytają drzewo raczej jako obraz ciągłości niż jako symbol trwałości.
Skąd znamy tę opowieść
- Edda poetycka - zbiór pieśni spisanych w XIII wieku, najstarsze źródło.
- Edda prozaiczna - podręcznik poetycki Snorriego Sturlusona, uporządkowany, ale późniejszy.
- Kroniki - relacje Adama z Bremy o świątyni w Uppsali i rosnącym przy niej drzewie.
- Znaleziska - ryty i ozdoby, które potwierdzają część motywów, choć nie wszystkie.
Warto pamiętać, że oba zbiory powstały już w chrześcijańskiej Islandii. Snorri porządkował materiał po swojemu, a część wątków mogła zostać dopisana. Dlatego ostrożność wobec szczegółów jest tu jak najbardziej na miejscu.
Jak zacząć poznawać mitologię północy
Najlepiej od źródeł w dobrym przekładzie, a nie od poradników. Potem przydają się opracowania akademickie, ponieważ pokazują, które wątki są pewne, a które to rekonstrukcja. Dopiero na końcu warto sięgać po literaturę popularną.
Osobom, które szukają w micie treści osobistych, zwykle bliżej do odczytania psychologicznego. Wtedy korzeni nie traktuje się dosłownie, tylko jako obraz dziedzictwa rodzinnego. Takie podejście dobrze łączy się z pracą z cieniem, w której również schodzi się poniżej poziomu świadomości.
Obie ścieżki mają sens, pod jednym warunkiem. Nie należy mylić własnej interpretacji z tym, w co wierzyli ludzie epoki wikingów. To dwa różne porządki i mieszanie ich prowadzi do nieporozumień.
Na koniec warto wspomnieć o współczesnych nieporozumieniach. Wiele grafik krążących w sieci jako „autentyczne wzory nordyckie” powstało w ostatnich dekadach. Część pochodzi wprost z gier i seriali, co samo w sobie nie jest wadą, dopóki nikt nie przedstawia ich jako dziedzictwa epoki wikingów.
Podobnie bywa z tłumaczeniami. Popularne cytaty przypisywane Eddom często pochodzą z powieści albo z filmów. Dlatego przed wytatuowaniem czegokolwiek lepiej sprawdzić źródło w porządnym wydaniu. Kilka minut w bibliotece oszczędza potem sporo tłumaczenia się znajomym.
Ciekawostką pozostaje sama nazwa krain, które w polskich przekładach bywają zapisywane różnie. Jotunheim występuje też jako Jotunheimr, Helheim jako Hel. Różnice wynikają z form gramatycznych języka staronordyckiego. Dlatego przy porównywaniu opracowań warto sprawdzać, z którego wydania pochodzi dana pisownia.
Dyskusja na forum: Yggdrasil - drzewo świata i dziewięć krain
