Miłość – uniwersalne uczucie, które od zarania dziejów fascynowało ludzi we wszystkich zakątkach globu. Choć język miłości jest uniwersalny, to sposoby jej wyrażania, celebrowania, a także poszukiwania przybierały przez wieki różne, czasem zaskakujące formy. Odkrywając rytuały miłosne dawnych kultur, możemy lepiej zrozumieć nie tylko historię ludzkości, ale także głębiej poznać sami siebie. Zapraszam cię w fascynującą podróż przez kontynenty, gdzie poznasz najbardziej intrygujące rytuały miłosne praktykowane przez naszych przodków, od mrocznych lasów przedchrześcijańskiej Europy, przez mistyczne ceremonie azjatyckie, po tajemnicze obrzędy rdzennych Amerykanów i magiczne praktyki ludów afrykańskich.
Europejskie rytuały miłosne – W cieniu pradawnych bogiń
Noc Kupały – Ogniste zaklęcia słowiańskiej namiętności
Jednym z najbardziej znanych przedchrześcijańskich obrzędów miłosnych w Europie była Noc Kupały, przypadająca na przesilenie letnie. Młodzi mężczyźni i kobiety spotykali się przy ogniskach, by uczestniczyć w tańcach, śpiewach i zabawach o wyraźnie erotycznym charakterze. Skakanie przez ogniska w parach miało nie tylko symbolizować oczyszczenie, ale też przypieczętować związek i zapewnić płodność. Wielu uczestników tej nocy znajdowało swoich przyszłych małżonków.
Szczególnie intrygującym elementem obrzędów kupałowych było poszukiwanie kwiatu paproci. Według wierzeń, ten, kto odnalazł ten mityczny kwiat, zyskiwał nie tylko bogactwo i szczęście, ale także niezwykłą moc przyciągania płci przeciwnej. Wyprawa do lasu w poszukiwaniu kwiatu paproci stanowiła doskonałą okazję dla młodych par, by oddalić się od grupy i spędzić czas sam na sam. Wiele związków miało swój początek właśnie podczas tych nocnych wypraw.
Do dziś w wielu krajach słowiańskich, w tym w Polsce, organizuje się współczesne wersje tego święta, znane jako Noc Świętojańska. Choć obecnie obrzędy zostały pozbawione większości elementów erotycznych i połączone z chrześcijańskim świętem św. Jana, to nadal możemy w nich odnaleźć echa dawnych rytuałów: wianki puszczane na wodę, ogniska i tańce. Antropolodzy kulturowi zwracają uwagę, że przetrwanie tych zwyczajów świadczy o głębokim zakorzenieniu potrzeby świętowania miłości i płodności w europejskiej mentalności.
Runy i przeznaczenie – Skandynawski język miłości zapisany w kamieniu
W mroźnej Skandynawii, gdzie surowy klimat kształtował życie i zwyczaje ludzi, miłość również miała swoje miejsce w lokalnych wierzeniach. Wikingowie, kojarzeni głównie z wojowniczym stylem życia, przykładali dużą wagę do spraw sercowych, a kobiety cieszyły się stosunkowo dużą swobodą w wyborze partnera. Do najpopularniejszych praktyk miłosnych należało wróżenie z run – kamieni z wyrytymi magicznymi symbolami.
Młode kobiety często konsultowały się z wróżbitkami, które rzucały runy, by przepowiedzieć, kiedy i jakiego mężczyznę spotkają na swojej drodze. Szczególnie cenione były runy Freji – bogini miłości, płodności i urodzaju. Wierzono, że odpowiednie ułożenie tych run mogło przyciągnąć miłość do osoby szukającej partnera. Mężczyźni również korzystali z magicznych właściwości run, próbując zdobyć serce upatrzonej kobiety poprzez wyrycie odpowiednich symboli na podarunkach.
Interesującym aspektem skandynawskich rytuałów miłosnych było przekonanie, że więź między dwojgiem ludzi może być tak silna, że przetrwa nawet śmierć. Dlatego też w grobach wikingów często znajduje się przedmioty należące do ich partnerów lub partnerek, co miało zapewnić kontynuację związku w zaświatach. Niektóre sagi wspominają nawet o kobietach, które dobrowolnie decydowały się towarzyszyć swoim zmarłym mężom w podróży do Walhalli, wierząc, że ich miłość będzie trwać wiecznie.
Handfasting – Celtycki pakt miłosny na “rok i jeden dzień”
Celtowie, zamieszkujący rozległe tereny Europy zachodniej i wysp brytyjskich, praktykowali niezwykle interesujący rytuał znany jako “handfasting” – dosłownie “związanie rąk”. Podczas ceremonii ręce pary zostały symbolicznie związane wstążką lub sznurem, co reprezentowało ich połączenie. Co ciekawe, związek ten nie był od razu wiążący na całe życie – para zobowiązywała się do pozostania razem przez “rok i jeden dzień”.
Po upływie tego czasu partnerzy mogli zdecydować, czy chcą kontynuować związek na stałe, czy też się rozejść. Jeśli wybierali rozstanie, mogli to zrobić bez żadnych społecznych konsekwencji czy stygmatyzacji. Było to niezwykle postępowe podejście jak na tamte czasy. Jeśli natomiast zdecydowali się pozostać razem, organizowano drugą ceremonię, która pieczętowała ich związek na zawsze. Ten pragmatyczny sposób podejścia do małżeństwa pozwalał upewnić się, że partnerzy są dobrze dobrani.
Celtowie wierzyli również w magiczną moc ziół i kwiatów w przyciąganiu miłości. Dziewczęta zbierały zioła, takie jak werbena, rozmaryn czy lawenda, z których przygotowywały miksturki mające przyciągnąć ukochanego. Szczególnie popularne były wianki z kwiatów noszonych podczas majowych festiwali płodności, takich jak Beltane. Współczesne zachodnie tradycje weselne, takie jak bukiet panny młodej czy kwiatowe dekoracje, mają swoje korzenie właśnie w tych celtyckich praktykach, gdzie kwiaty symbolizowały płodność i nowe życie.
Azjatyckie rytuały miłosne – Harmonia duchów i ciał
Czerwone nici przeznaczenia – Japońska sztuka łączenia serc
Japońska tradycja miłosna jest głęboko zakorzeniona w shintoistycznych i buddyjskich wierzeniach, które podkreślają znaczenie harmonii i równowagi. Jednym z najpiękniejszych japońskich rytuałów miłosnych jest Tanabata, czyli Święto Gwiazd, obchodzone siódmego dnia siódmego miesiąca. Według legendy, tego dnia w roku spotykają się dwie gwiazdy – Orihime (tkaczka) i Hikoboshi (pasterz), rozdzielone przez zazdrosnego ojca Orihime, który umieścił je po przeciwnych stronach Drogi Mlecznej.
Podczas Tanabata Japończycy zapisują swoje miłosne życzenia na kolorowych karteczkach tanzaku i wieszają je na gałęziach bambusa. Wierzą, że w tę magiczną noc, gdy Orihime i Hikoboshi mogą być razem, również ich miłosne pragnienia mają większą szansę na spełnienie. Tradycja ta przetrwała do dziś, a festiwale Tanabata, wypełnione kolorowymi dekoracjami i paradami, są popularną atrakcją w całej Japonii. Dla singli to doskonała okazja, by prosić bogów o pomoc w znalezieniu idealnego partnera.
Warto również wspomnieć o koncepcji “en-musubi” – niewidzialnych czerwonych nici przeznaczenia, które według wierzeń łączą osoby mające być razem. Bóstwo Enmusubi-no-kami jest odpowiedzialne za łączenie par i zawiązywanie tych symbolicznych nici. Do dziś wiele japońskich świątyń, jak Tokio Daijingu czy Izumo Taisha, słynie z amuletu “en-musubi”, który ma przyciągać miłość. Młodzi Japończycy często odwiedzają te świątynie, aby modlić się o szczęście w miłości i prosić bóstwa o pomoc w znalezieniu odpowiedniego partnera.
Symbolika czerwieni – Chińska droga do małżeńskiej pomyślności
W tradycyjnej kulturze chińskiej małżeństwo było uważane nie tylko za związek dwojga ludzi, ale za połączenie dwóch rodzin, które miało zapewnić kontynuację rodu. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów chińskich tradycji weselnych jest dominacja koloru czerwonego, symbolizującego szczęście, radość i pomyślność. Czerwone są zaproszenia, dekoracje, a przede wszystkim strój panny młodej.
Przed ślubem panna młoda przechodzi przez rytuał “good fortune woman”, podczas którego starsza, szczęśliwie zamężna kobieta rozczesuje jej włosy czterema ruchami symbolizującymi szczęście, bogactwo, długowieczność i płodność. Ten prosty gest ma zapewnić przyszłej żonie pomyślność w małżeństwie. Innym fascynującym rytuałem jest “płacz panny młodej” – miesiąc przed ślubem kobieta celowo płacze przez godzinę dziennie, wyrażając żal z powodu opuszczenia rodzinnego domu, ale też oczyszczając się emocjonalnie przed nowym etapem życia.
W dniu ślubu pan młody musi przejść przez serię testów przygotowanych przez druhny, zanim zostanie dopuszczony do panny młodej. Są to zazwyczaj zabawne, czasem krępujące zadania, mające na celu udowodnienie jego miłości i determinacji. Podczas ceremonii para wspólnie pije herbatę z dwóch połączonych filiżanek, co symbolizuje ich zjednoczenie. Do dziś wiele par chińskich, nawet tych żyjących w zachodnich krajach, decyduje się na połączenie nowoczesnego wesela z tymi tradycyjnymi elementami, widząc w nich piękny sposób celebrowania początku wspólnego życia.
Kama Sutra – Indyjski traktat o duchowym wymiarze namiętności
Przeciwnie do powszechnego zachodniego wyobrażenia, Kama Sutra nie jest jedynie starożytnym podręcznikiem pozycji seksualnych, ale kompleksowym traktatem o sztuce życia i miłości. Napisana przez mędrca Vatsyayanę około 400 roku n.e., porusza wszystkie aspekty relacji między mężczyzną a kobietą, od zalotów, przez małżeństwo, po utrzymanie harmonii w związku. Dla starożytnych Hindusów seksualność była integralną częścią życia duchowego, a właściwie praktykowana mogła prowadzić do wyższych stanów świadomości.
W tradycyjnej kulturze indyjskiej rytuały przedmałżeńskie obejmowały wróżby i konsultacje astrologiczne, mające na celu sprawdzenie kompatybilności przyszłych małżonków. Horoskopy były analizowane pod kątem 36 cech, a im więcej z nich się zgadzało, tym lepiej wróżyło to związkowi. Ta praktyka jest nadal powszechna w wielu częściach Indii, gdzie małżeństwa aranżowane wciąż stanowią znaczny procent wszystkich związków.
Fascynującym rytuałem związanym z miłością w kulturze indyjskiej jest Karva Chauth – święto obchodzone przez zamężne kobiety, które poszczą od wschodu do zachodu słońca, modląc się o długie życie i pomyślność swoich mężów. Wieczorem, gdy na niebie pojawia się księżyc, kobiety patrzą na niego przez sito lub tkaninę, a następnie na twarz męża, po czym mąż oferuje im pierwszy posiłek i napój, przerywając tym samym post. Ten piękny rytuał, choć krytykowany przez niektórych jako patriarchalny, dla wielu stanowi wyraz miłości i oddania, a w ostatnich latach coraz więcej mężów dołącza do swoich żon w poście, przekształcając tę tradycję w obopólne wyrażenie miłości.
Amerykańskie rytuały miłosne – W rytmie natury i duchowych wizji
Xochiquetzal i boskie patronaty – Miłość pod ochroną prekolumbijskich bóstw
W kulturach prekolumbijskiej Ameryki miłość i płodność były ściśle związane z bóstwami i cyklami natury. Dla Azteków bogini Xochiquetzal była patronką miłości, kwiatów i sztuki. Jej imię, oznaczające “kwiatowe pióro”, oddawało piękno i ulotność uczuć, którymi się opiekowała. Młode kobiety zwracały się do niej z prośbami o znalezienie odpowiedniego partnera, a pary prosiły o błogosławieństwo dla związku. Podczas świąt ku jej czci młodzi ludzie mogli swobodnie nawiązywać relacje, co w normalnych okolicznościach było ograniczane przez surowe normy społeczne.
U Majów miłość była postrzegana jako siła kosmiczna, a małżeństwo jako odbicie boskiego porządku. Przed ceremonią ślubną przyszli małżonkowie poddawani byli rytualnemu oczyszczeniu. Kapłan lub szaman określał pomyślną datę ślubu na podstawie kalendarza majańskiego, aby zapewnić parze przychylność bogów. Następnie nowożeńcy wymieniali się podarunkami symbolizującymi ich role w związku – mężczyzna ofiarowywał broń lub narzędzia, kobieta zaś tkaninę lub żywność.
Szczególnie fascynującym aspektem indiańskich rytuałów miłosnych była rola snu w znajdowaniu partnera. U wielu plemion Ameryki Północnej wierzono, że przyszły małżonek może objawić się w wizji sennej. Młodzi mężczyźni i kobiety udawali się na odosobnienie, poszcząc i modląc się o taką wizję. Gdy wizja się pojawiała, jej treść była interpretowana przez szamana, który pomagał zidentyfikować osobę widzianą we śnie. Takie duchowe połączenie uważano za najsilniejszą podstawę trwałego związku, ponieważ było sankcjonowane przez siły wyższe.
Choreografia uczuć – Tańce godowe rdzennych plemion Ameryki
Taniec odgrywał kluczową rolę w rytuałach miłosnych rdzennych Amerykanów. Plemiona takie jak Navajo, Lakota czy Apacze organizowały specjalne ceremonie, podczas których młodzi ludzie mogli się poznać i wyrazić swoje zainteresowanie potencjalnym partnerem. Tańce te miały ściśle określoną choreografię, a każdy gest i ruch ciała niósł konkretne znaczenie. W niektórych plemionach mężczyźni i kobiety tańczyli w dwóch kręgach – wewnętrznym i zewnętrznym – poruszając się w przeciwnych kierunkach, co dawało wszystkim możliwość krótkich interakcji z wieloma potencjalnymi partnerami.
Szczególnie znany jest taniec motyla praktykowany przez Hopi i inne plemiona Pueblo. Podczas tego tańca młode kobiety, z włosami upiętymi w charakterystyczny “motyli” kok symbolizujący dziewictwo, wykonywały delikatne, płynne ruchy naśladujące trzepotanie skrzydeł motyla. Mężczyźni obserwowali taniec, a jeśli któryś z nich był zainteresowany konkretną tancerką, mógł później skontaktować się z jej rodziną, aby rozpocząć formalne zaloty. Taniec ten był nie tylko okazją do prezentacji wdzięku i urody, ale również umiejętności, które były cenione u przyszłej żony.
W plemieniu Cherokee istniał piękny zwyczaj “blanket dance” – tańca koca. Para, która była zainteresowana sobą nawzajem, tańczyła razem, trzymając między sobą koc. Stopniowo, w miarę trwania tańca, koc był składany na coraz mniejsze części, aż w końcu partnerzy tańczyli blisko siebie. Ten symboliczny taniec reprezentował stopniowe zbliżanie się do siebie i rosnącą intymność. Co ciekawe, niektóre współczesne uroczystości powwow nadal zawierają elementy tych tradycyjnych tańców godowych, stanowiąc żywe świadectwo trwałości indiańskich tradycji miłosnych.
Miesiąc próby – Apaczańska szkoła cierpliwości i wytrwałości
Podejście Apaczów do małżeństwa było jednym z najbardziej wymagających wśród plemion indiańskich. Młody mężczyzna zainteresowany kobietą musiał najpierw uzyskać zgodę jej ojca, a następnie przejść przez serię prób mających udowodnić jego wartość jako potencjalnego męża. Jednym z najbardziej wymagających testów był zwyczaj, zgodnie z którym przyszły zięć musiał przez miesiąc mieszkać w tipi rodziny wybranki, wykonując wszystkie najbardziej niewdzięczne prace domowe. Przez cały ten czas nie mógł rozmawiać z przyszłą żoną ani nawet na nią patrzeć.
Ta próba miała kilka celów. Po pierwsze, pozwalała rodzinie dokładnie poznać charakter przyszłego zięcia – jego pracowitość, cierpliwość i umiejętność kontrolowania emocji. Po drugie, dawała młodej kobiecie czas na obserwację potencjalnego męża i podjęcie świadomej decyzji. Jeśli po miesiącu którakolwiek ze stron nie była zadowolona, zaręczyny mogły zostać zerwane bez żadnych konsekwencji społecznych. Ta procedura znacząco zmniejszała ryzyko nieudanych małżeństw.
Po pomyślnym przejściu tej próby i zawarciu małżeństwa, para przenosiła się do klanu żony, co było typowe dla matrylinearnej struktury społecznej Apaczów. Mąż musiał nadal udowadniać swoją wartość jako myśliwy i wojownik, zapewniając rodzinie bezpieczeństwo i pożywienie. Ta tradycja uczyła, że miłość nie jest jednorazowym aktem, ale ciągłym procesem starania się o dobro partnera i rodziny. Współcześni terapeuci par często przywołują ten zwyczaj jako przykład mądrego podejścia do budowania trwałego związku, opartego na cierpliwości, szacunku i praktycznym sprawdzeniu kompatybilności partnerów.
Afrykańskie rytuały miłosne – Wspólnotowe celebracje i odwrócone role
Gerewol – Fascynujący konkurs męskiej urody u nomadów Wodaabe
Jednym z najbardziej fascynujących rytuałów miłosnych na świecie jest Gerewol – festiwal plemienia Wodaabe z Nigru. W przeciwieństwie do większości kultur, gdzie to kobiety są oceniane pod względem urody, podczas Gerewol to mężczyźni rywalizują o uwagę kobiet. Młodzi kawalerowie spędzają godziny przygotowując się do konkursu – malują twarze ochrą i węglem drzewnym, podkreślają oczy czarnym pigmentem, a zęby wybielają, aby kontrastowały z ciemną skórą. Noszą też ozdobne stroje i pióropusze, które mają podkreślać ich wzrost.
Kulminacyjnym momentem festiwalu jest taniec yaake, podczas którego mężczyźni ustawiają się w rzędzie i wykonują serię ruchów mających zademonstrować ich urodę i wytrzymałość. Szczególnie cenione są białe zęby i oczy, które mężczyźni eksponują, szeroko się uśmiechając i wywracając powiekami. Młode, niezamężne kobiety pełnią rolę sędziów, wybierając najpiękniejszych tancerzy. Wybór partnera jest ich przywilejem i nie podlega negocjacjom ze strony rodziny.
Co ciekawe, Wodaabe praktykują formę małżeństwa zwaną “kradzieżą żony” – kobieta może opuścić swojego dotychczasowego męża, jeśli zakocha się w innym mężczyźnie podczas Gerewol. Ta tradycja, choć kontrowersyjna z perspektywy zachodniej, daje kobietom Wodaabe niezwykłą wolność wyboru partnerów, co jest rzadkością w tradycyjnych społecznościach. Antropolodzy podkreślają, że Gerewol jest doskonałym przykładem tego, jak względne i kulturowo uwarunkowane są kanony piękna i role płciowe w kontekście rytuałów miłosnych.
Lobola – Zulijska ekonomia szacunku i rodzinnych więzi
W tradycji ludu Zulu z Południowej Afryki ważnym elementem zawarcia małżeństwa jest lobola – zwyczaj, zgodnie z którym rodzina pana młodego przekazuje rodzinie panny młodej określoną liczbę krów jako formę rekompensaty za utratę córki. Liczba krów zależy od statusu społecznego rodziny kobiety, jej urody, wykształcenia i umiejętności. Nie jest to jednak “kupowanie żony”, jak mylnie interpretowali to europejscy kolonizatorzy, ale raczej sposób okazania szacunku rodzinie panny młodej i dowód, że mężczyzna jest w stanie utrzymać przyszłą żonę.
Proces negocjacji lobola jest skomplikowaną ceremonią, w której uczestniczą specjalni negocjatorzy reprezentujący obie rodziny. Dyskusje mogą trwać wiele godzin, a nawet dni, i są prowadzone z użyciem metafor i przysłów. Sama obecność negocjatorów ma na celu zmniejszenie napięcia i potencjalnych konfliktów między rodzinami. Po ustaleniu wysokości lobola następuje uroczyste przekazanie krów, któremu towarzyszą śpiewy i tańce wyrażające radość z nadchodzącego połączenia rodzin.
Po zawarciu małżeństwa następuje umabo – ceremonia, podczas której panna młoda przynosi dary dla rodziny męża, takie jak maty, kosze i inne przedmioty gospodarstwa domowego. Ten wymiana darów symbolizuje wzajemność i równowagę w związku. Mimo zmian społecznych i urbanizacji, tradycja lobola pozostaje żywa we współczesnej kulturze Zulu, choć często krowy są zastępowane ekwiwalentem pieniężnym. Dla wielu młodych par zachowanie tej tradycji jest wyrazem szacunku dla dziedzictwa kulturowego i sposobem na zjednoczenie rodzin w świętowaniu nowego związku.
Telefa – Kontrowersyjna etiopska tradycja na rozdrożu zmian społecznych
W niektórych regionach Etiopii, szczególnie wśród ludów Oromo i Amhara, do niedawna praktykowano kontrowersyjny zwyczaj zwany “telefa” lub “porwaniem panny młodej”. Młody mężczyzna, często z pomocą przyjaciół, porywał wybraną dziewczynę i ukrywał ją, zwykle u krewnych. Po kilku dniach wysyłano starszyzny wioski do rodziny dziewczyny, aby negocjować warunki małżeństwa. Dziewczyna, nawet jeśli początkowo sprzeciwiała się porwaniu, często ostatecznie godziła się na małżeństwo, aby uniknąć stygmatyzacji społecznej.
Ten zwyczaj miał swoje korzenie w praktycznych aspektach życia wiejskiego – pozwalał biedniejszym mężczyznom, których nie stać było na wysokie opłaty za pannę młodą, założyć rodzinę. Był też sposobem obejścia potencjalnego sprzeciwu rodziny dziewczyny wobec wyboru męża. W niektórych przypadkach porwanie było inscenizowane za zgodą dziewczyny, która chciała poślubić mężczyznę nieakceptowanego przez jej rodzinę. Warto podkreślić, że w tradycyjnej formie telefa nie wiązała się z przemocą seksualną – porwana dziewczyna pozostawała pod opieką kobiet z rodziny porywacza do czasu zawarcia małżeństwa.
W ostatnich dekadach praktyka ta spotyka się z coraz większym sprzeciwem – zarówno ze strony organizacji praw człowieka, jak i samego społeczeństwa etiopskiego. Rząd Etiopii zakazał tej praktyki, a edukacja i urbanizacja stopniowo zmieniają postawy społeczne. Współczesne młode Etiopki mają coraz większą świadomość swoich praw i możliwość samostanowienia o własnym życiu. Ten przykład pokazuje, jak tradycyjne rytuały miłosne ewoluują pod wpływem zmieniających się wartości i norm społecznych, ustępując miejsca praktykom bardziej zgodnym z koncepcją równości płci i praw człowieka.
Dawne miłosne mądrości – Inspiracje dla współczesnych poszukiwaczy uczuć
Podróż przez tradycje miłosne różnych kultur świata uświadamia nam, jak uniwersalne jest pragnienie znalezienia partnera i celebrowania związku, a jednocześnie jak różnorodne formy może ono przybierać. Mimo dzielących je tysięcy kilometrów i setek lat, rytuały te mają wiele wspólnych elementów – podkreślanie płodności i kontynuacji rodu, symboliczne wyrażanie jedności partnerów, zaangażowanie społeczności w celebrowanie związku.
Współczesny człowiek, żyjący w świecie aplikacji randkowych i szybkich związków, może czerpać inspirację z mądrości dawnych kultur. Apaczowski zwyczaj sprawdzania charakteru przyszłego partnera przed ślubem, słowiańskie celebrowanie zmysłowości i radości życia czy japońska wiara w przeznaczone sobie dusze przypominają nam, że miłość to nie tylko chwilowe zauroczenie, ale głębokie połączenie, które wymaga czasu, cierpliwości i zaangażowania.
Jednocześnie warto zauważyć, jak wiele z tych tradycji ewoluowało, dostosowując się do zmieniających się czasów i wartości. Praktyki, które ograniczały wolność wyboru czy utrwalały nierówności między płciami, są dziś zastępowane bardziej egalitarnymi formami wyrażania miłości. To przypomina nam, że tradycja nie musi być statyczna – możemy czerpać z niej to, co najlepsze, jednocześnie tworząc nowe rytuały odpowiadające współczesnym wartościom. W ten sposób dawne zwyczaje miłosne nie są jedynie ciekawostką historyczną, ale żywym dziedzictwem, które nadal może inspirować i wzbogacać nasze życie uczuciowe.
Możliwość dodawania komentarzy nie jest dostępna.