Cztery twarze patrzące w cztery strony świata, róg wypełniony winem i biały koń, po którym odczytywano wolę bogów. Świętowit był najpotężniejszym bóstwem połabskich Słowian, a jego świątynia na Rugii przetrwała dwa wieki dłużej niż większość dawnych świątyń na tych ziemiach. Warto wiedzieć, co o nim wiadomo naprawdę, a co dopisano później.
Kim był Świętowit
Świętowit, zapisywany też jako Świętowid, to bóg czczony przede wszystkim na wyspie Rugii u ujścia Odry. Łączono z nim urodzaj, wojnę i wróżby - połączenie na pierwszy rzut oka dziwne, ale w świecie, w którym nieudane żniwa oznaczały wyprawę po żywność do sąsiadów, całkiem logiczne.
Najwięcej informacji pochodzi z kroniki Saxo Gramatyka, spisanej po zdobyciu Arkony w 1168 roku. To relacja z drugiej ręki i przy tym wroga, bo pisana przez stronę zwycięską, ale bez niej nie wiedzielibyśmy właściwie nic.
Arkona, czyli gdzie stała świątynia
Świątynia stała w grodzie Arkona na północnym cyplu Rugii, na wysokim klifie nad Bałtykiem. Wewnątrz miał znajdować się drewniany posąg wyższy od człowieka, o czterech głowach zwróconych w cztery strony świata. Bóstwo trzymało róg, a obok wisiały siodło, uzda i wielki miecz.
W 1168 roku gród zdobył duński król Waldemar I. Posąg ścięto i spalono, skarbiec zabrano, a mieszkańców ochrzczono. Klif od tamtej pory cofnął się o dziesiątki metrów, więc spora część dawnego grodu leży dziś po prostu w morzu.
Róg z winem i wróżba na cały rok
Raz do roku, po żniwach, kapłan wyjmował róg z dłoni posągu i sprawdzał poziom napoju wlanego przed rokiem. Ubytek zapowiadał chudy rok, pełny róg - dostatek. Potem napój wylewano pod stopy posągu, nalewano świeży i wkładano róg z powrotem.
Do tego dochodziło wielkie ciasto miodowe, za którym chował się kapłan, pytając zebranych, czy go widzą. Jeśli odpowiadali, że tak, życzył, by za rok ciasto było jeszcze większe. Ten obrzęd zachował się w kulturze ludowej znacznie dłużej niż pamięć o samym bóstwie.
Biały koń i wróżba z włóczni
Przy świątyni trzymano białego konia, którego dosiadać mógł wyłącznie kapłan. Przed wyprawą wojenną wbijano w ziemię rząd włóczni i przeprowadzano przez nie konia. Przekroczenie ich prawą nogą uznawano za dobry znak, lewą - za ostrzeżenie przed wyruszeniem.
Wróżba nie miała mówić, co się stanie. Miała powiedzieć, czy warto ruszać teraz.
Cztery twarze - co mogły oznaczać
- Cztery strony świata - najprostsze i najczęściej powtarzane wyjaśnienie: bóg widzi wszystko.
- Cztery pory roku - czytanie związane z rolniczym charakterem kultu.
- Władza nad całym obszarem - znak zwierzchności nad plemionami z każdej strony.
- Cztery żywioły - interpretacja późna, dopisana już w czasach nowożytnych.
Trzeba uczciwie powiedzieć, że źródła nie tłumaczą symboliki czterech głów. Wszystkie powyższe odczytania to propozycje badaczy, nie relacje świadków.
Świętowit a inni bogowie
Na Połabiu czczono także Rujewita, Porewita i Porenuta - również wielogłowych. Trudno rozstrzygnąć, czy były to osobne bóstwa, czy lokalne imiona tej samej postaci. Podobnie sprawa wygląda z relacją do gromowładnego Peruna, opisanego w osobnym tekście, oraz do żeńskiej opiekunki płodności, czyli Mokoszy i jej kultu. Panteon słowiański nie był jednolity, różnił się między plemionami i regionami.
Najczęstsze błędy i mity
- „Świętowit to przechrzczony święty Wit” - to hipoteza Saxa, który chciał wyprowadzić słowiańskie bóstwo od chrześcijańskiego patrona. Dziś przeważa zdanie odwrotne: imię jest rodzime i znaczy mniej więcej „święty pan”.
- „Posąg ze Zbrucza przedstawia Świętowita” - czterolicowy słup wyłowiony ze Zbrucza w 1848 roku bywa tak podpisywany, ale znaleziono go setki kilometrów od Rugii i nikt nie wie, kogo przedstawia.
- „Arkona leżała na polskim wybrzeżu” - leżała na Rugii, dziś w granicach Niemiec.
- „Słowianie składali mu ofiary z ludzi” - Saxo wspomina o jednym chrześcijaninie, ale ta wzmianka wygląda na element propagandy zwycięzców i nie ma potwierdzenia w wykopaliskach.
- „Zachowały się modlitwy do Świętowita” - nie zachowały się żadne. Wszystkie teksty krążące dziś w internecie napisano współcześnie.
Jak można dziś odnieść się do tej tradycji
- Uczcić moment po żniwach chlebem i miodem na własnym stole zamiast szukać gotowych formuł obrzędowych.
- Odróżniać rekonstrukcję od źródła - pisząc własny tekst obrzędowy, warto zaznaczyć, że jest własny.
- Nie palić ognisk na terenach chronionych ani w lesie; przy wybrzeżu obowiązują dodatkowe zakazy.
- Nie zostawiać w ziemi darów, które nie zgniją: świeczek w plastiku, folii, wstążek z tworzywa.
- Przy stanowiskach archeologicznych i kurhanach niczego nie przestawiać ani nie kopać - to przestępstwo, a nie obrzęd.
Zimowa część roku obrzędowego, z jej wróżbami i zakazami, opisana jest szerzej w tekście o wróżbach wigilijnych. Widać w nim wyraźnie, ile z dawnego kalendarza przetrwało pod chrześcijańskimi nazwami.
Dyskusja dostępna na naszym Forum Ezoterycznym, pod adresem: Świętowit - słowiański bóg czterech twarzy i wróżby z białego konia
