Przychodzi taki moment, w którym modlitwa brzmi jak pusty dźwięk, medytacja nuży, a wszystko, co jeszcze niedawno dawało poczucie sensu, nagle nie działa. Nie ma dramatu, nie ma buntu - jest szara, głucha cisza. Ten stan ma swoją nazwę: ciemna noc duszy. Mistycy, którzy go opisali, nie uznali go za porażkę.
Skąd wzięła się ta nazwa
Określenie pochodzi od hiszpańskiego karmelity, św. Jana od Krzyża, który w XVI wieku opisał własne doświadczenie w poemacie „Noche oscura”. Zapisał rzecz zaskakującą: im bliżej człowiek jest celu drogi, tym mniej z tej drogi czuje. Zmysły przestają dostarczać pociechy, obrazy i wyobrażenia przestają pomagać, a to, co wcześniej rozgrzewało - studzi.
Jan od Krzyża rozróżniał dwa etapy: noc zmysłów, w której gaśnie przyjemność płynąca z praktyki, oraz noc ducha, w której zawodzą także dotychczasowe wyobrażenia o tym, kim się jest i do czego się dąży. Podobne opisy zostawiła Matka Teresa z Kalkuty, a w tradycjach wschodnich zbliżony etap bywa nazywany fazą rozpadu - momentem, w którym stare formy praktyki po prostu przestają nieść.
Ciemna noc duszy - po czym ją poznać
- Praktyka, która wcześniej dawała ukojenie, staje się mechaniczna i pusta.
- Znika poczucie kontaktu - z Bogiem, z intuicją, z przewodnikami, z czymkolwiek, na czym opierała się dotąd wiara.
- Dawne wyjaśnienia świata przestają przekonywać, ale nowych jeszcze nie ma.
- Pojawia się poczucie zawieszenia: nie ma powrotu do tego, co było, ani widocznego kroku naprzód.
- Mimo pustki coś każe trwać przy praktyce - nawet bez najmniejszej satysfakcji.
Ostatni punkt jest najbardziej charakterystyczny. W ciemnej nocy duszy pragnienie zwykle nie znika - znika jedynie nagroda za jego zaspokajanie.
Kryzys duchowy a depresja - gdzie przebiega granica
To rozróżnienie decyduje o tym, czy pomoc trafi we właściwe miejsce, dlatego warto potraktować je poważnie. Ciemna noc duszy dotyczy relacji z sensem i z tym, co przekracza codzienność. Depresja jest chorobą, która zajmuje całe życie: sen, apetyt, energię, zdolność do pracy i do przebywania z ludźmi.
W kryzysie duchowym zwykle da się nadal cieszyć rozmową, jedzeniem czy spacerem, a puste wydaje się wyłącznie to, co duchowe. W depresji przyjemność gaśnie wszędzie, pojawia się poczucie winy bez powodu, wyraźny spadek albo wzrost masy ciała, problemy ze snem, a niekiedy myśli o tym, że nie warto żyć. Jeśli pojawia się cokolwiek z tej drugiej listy, sprawa nie jest już tematem na medytację, tylko na wizytę u lekarza rodzinnego albo u psychologa. Jedno nie wyklucza drugiego - można przechodzić kryzys duchowy i jednocześnie chorować.
Cztery przekonania, które szkodzą najbardziej
- „To kara za błędy” - w opisach mistycznych ciemna noc przychodzi po okresie gorliwości, nie po zaniedbaniu.
- „Trzeba ją przyspieszyć postem i nieprzespanymi nocami” - wyczerpywanie ciała niczego nie skraca, za to potrafi wywołać realne kłopoty ze zdrowiem. Głodówki i celowe niedosypianie odpadają.
- „Zdarza się raz w życiu” - bywa, że wraca przy każdym większym przełomie, tylko za drugim razem jest mniej strasznie.
- „Trzeba wytrzymać w pojedynkę” - tradycje, które ten stan opisały, zawsze zakładały obecność kogoś doświadczonego obok.
Co realnie pomaga przejść
- Zmniejsz, ale nie porzucaj praktyki. Zamiast godziny medytacji zostaw dziesięć minut. Ciągłość jest ważniejsza niż intensywność.
- Zamień formę na prostszą. Sprawdza się powtarzanie jednego zdania albo praca z mantrą OM, gdy rozbudowane rytuały wydają się puste.
- Pisz dziennik. Trzy zdania dziennie wystarczą. Po kilku miesiącach widać ruch, którego z bliska nie da się zauważyć.
- Dbaj o ciało. Sen, ruch i regularne posiłki nie są ucieczką od duchowości, tylko warunkiem, żeby dało się przez cokolwiek przejść.
- Odłóż wielkie decyzje. W środku pustki łatwo porzucić drogę, ludzi albo pracę, a potem tego żałować.
- Wróć do wyobraźni ostrożnie. Gdy pojawi się pierwsze drgnienie, pomaga łagodna wizualizacja twórcza - bez zmuszania się do wzruszeń.
Ile to trwa
Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiadomo. W relacjach mistyków bywały miesiące i bywały lata. Znacznie użyteczniejsze od pytania „kiedy się skończy” jest pytanie „co dzisiaj jest do zrobienia”. Koniec zwykle nie przychodzi jako olśnienie, tylko jako zwyczajny dzień, w którym nagle znowu chce się usiąść do praktyki.
O tym, jak wygląda to od środka, rozmawiamy na forum: Ciemna noc duszy - czym jest kryzys duchowy i jak przez niego przejść.
